
جبر بولی و مدارهای دیجیتال: با صفر و یک، یک ماشین تصمیمگیر بساز!
هدفهای این ایستگاه#
- صفر و یک و سه دروازهٔ AND، OR و NOT را با جدول درستی توضیح دهی.
- یک تصمیم روزمره را به ورودی، دروازه و خروجی تبدیل و نمودارش را رسم کنی.
- جدول درستی کامل ماشینت را بنویسی و دستکم دو حالت را آزمایش کنی.
- گزارش کتبی تایپشده بنویسی و در ارائهٔ ۴ تا ۶ دقیقهای ماشینت را زنده اجرا کنی.
مأموریت تو: طراح ماشین تصمیمگیری شو
- هدف
- گزارش کتبی تایپشده بنویسی و در ارائهٔ ۴ تا ۶ دقیقهای ماشینت را زنده اجرا کنی.
- نمای کلی
- یک موقعیت روزمره برگزین، ورودیها (شرطها) و خروجی (تصمیم) را تعریف کن، آنها را با AND، OR و NOT وصل کن، نمودار منطقی و جدول درستی کامل بکش، دستکم دو مثال آزمایشی اجرا کن، گزارش کتبی تایپشده را به تسهیلگر سرپرست بده و در ارائهٔ ۴ تا ۶ دقیقهای نشان بده ماشینت درست تصمیم میگیرد.
بخش ۱: ماجرا: رایانه چطور «فکر» میکند؟#
یک بازی چطور میفهمد اگر دکمهٔ پرش را زدی «و» به لبهٔ پرتگاه رسیدی باید سقوط کنی؟ گوشی چطور تصمیم میگیرد اگر شارژ زیر ۲۰٪ بود «یا» حالت ذخیرهٔ نیرو روشن بود، نور صفحه را کم کند؟ جواب در سه کلمهٔ جادویی است: «و» (AND)، «یا» (OR) و «نه» (NOT). جورج بول در ۱۸۵۴ این ریاضی را نوشت و حدود ۸۰ سال بعد، کلود شانون نشان داد با کلیدهای برقی میشود آن را ساخت. حالا نوبت توست!


بخش ۲: «و» AND#
خروجی فقط وقتی ۱ است که همهٔ ورودیها ۱ باشند. بیرون رفتن با دوستان = تکلیف انجام شده «و» اتاق مرتب.
بخش ۳: «یا» OR#
خروجی ۱ است اگر دستکم یکی ۱ باشد (اگر هر دو ۱ باشند هم ۱). ناهار پیتزاست = پنیر داریم «یا» میتوانیم سفارش دهیم.
بخش ۴: «نه» NOT#
یک ورودی دارد و برعکسش میکند. چراغ خواب روشن = «نه» (اتاق روشن است). اگر اتاق روشن = ۰ باشد، خروجی ۱ میشود.
بخش ۵: ماشین چتر#
ورودیها: A = هواشناسی باران پیشبینی کرده؟ B = لان باران میبارد؟ خروجی: Y = چتر بردارم؟ منطق: «اگر A یا B» ⇐ A OR B = .Y آزمایش: B=۰ ،A=۱ ⇐ Y=۱ (چتر بردار!). B=۰ ،A=۰ ⇐ Y=۰ (لازم نیست). چالش: ورودی C = «چتر دارم؟» را اضافه کن: AND C (A OR B) = .Y اگر چتر نداری، ماشین هرگز نمیگوید «بردار»؛ بلکه میتوانی خروجی دومی بسازی: «چتر قرض بگیر» = (NOT C) AND (A OR B).

بخش ۶: چند حالت باید آزمایش کنم؟#
هر ورودی ۲ حالت دارد؛ پس ۲ ورودی ۲ × ۲ = ۴ حالت و ۳ ورودی ۲ × ۲ × ۲ = ۸ حالت دارند. در ماشین چتر با ۳ ورودی، Y فقط در ۳ حالت ۱ است: (A,B,C) = )۰,۱,۱(، )۱,۰,۱(، )۱,۱,۱(. جدول کامل یعنی هیچ حالتی از قلم نیفتاده!


بخش ۷: قانون دمورگان#
دو جمله که شبیه نیستند ولی همیشه یک معنا میدهند: «اینطور نیست که هم تکلیف داشته باشم و هم امتحان» = «یا تکلیف ندارم یا امتحان ندارم». به زبان منطق: (NOT B) OR (NOT A) = (A AND B).NOT و جفتش: (NOT B) AND (NOT A) = (A OR B).NOT راه اثبات؟ جدول درستی! همهٔ ۴ حالت را امتحان کن.
بخش ۸: یک دروازه برای همه: NAND#
دروازهٔ NAND یعنی «نهو»: (A AND B).NOT شگفتانگیز است که فقط با NAND میتوان هر مدار دیگری ساخت: NOT A = A NAND A، و AND = یک NAND و بعد یک NOT، و OR = (NOT B) NAND (NOT A) (همان دمورگان!). برای همین تراشهسازها عاشق آناند.
بخش ۹: رایانه چطور جمع میزند؟#
در دودویی (مبنای ۲): ۰=۰+۰، ۱=۱+۰، ۱=۰+۱ و ۱۰=۱+۱ (یعنی رقم ۰ و یک «نقلی» ۱، مثل ۱۰=۱+۹ در مبنای ده). «نیمجمعکننده» دو خروجی دارد: رقم جمع A XOR B = S (یکی از دو تا، نه هر دو) و نقلی A AND B = .C با زنجیر کردن «تمامجمعکنندهها» که نقلی قبلی را هم میگیرند، رایانه عددهای بزرگ را جمع میزند.

بخش ۱۰: مراحل انجام پروژه#
- یک سناریو برگزین: چه لباسی بپوشم (دما، آفتابی/ابری)؟ امشب تا دیروقت بیدار بمانم (تکلیف، تعطیلی)؟ کدام فیلم را ببینیم (ژانر، امتیاز، بازیگر)؟
- ورودیها را با پرسش بله/خیر و خروجی را با یک تصمیم روشن تعریف کن.
- منطق را با AND، OR و NOT بچین و فرمولش را بنویس.
- نمودار منطقی را روی کاغذ یا با یک ابزار ساده رسم کن.
- جدول درستی کامل (همهٔ حالتها) را بنویس و دستکم دو حالت را با مثال واقعی آزمایش کن.
- اگر جایی تصمیم ماشین منطقی نبود، اصلاحش کن و این اصلاح را در گزارش بنویس.
- گزارش کتبی تایپشده بنویس و ارائه را آماده کن؛ اگر باشگاه بخواهد، ویدیوی ارائه را ضبط کن (فقط با رضایت والدین و همهٔ حاضران، بارگذاری در پنل پارس مسترز و بدون هیچ انتشار عمومی).

بخش ۱۱: ساختار ارائهٔ ۴ تا ۶ دقیقهای#
مقدمه (حدود ۱ دقیقه): سناریو و چالشی که میخواهی حل کنی. بدنه (حدود ۳ دقیقه): ورودیها، دروازهها، خروجی، نمودار و دستکم دو مثال آزمایشی زنده. مسیر طراحی (حدود ۱ دقیقه): چه چالشی داشتی، چه بازخوردی گرفتی و چه چیزی را اصلاح کردی. نتیجه: این منطق ساده چطور پایهٔ رایانهها و فناوری اطراف ماست. نمودار، فرمول و جدول درستی کامل را در گزارش کتبی تایپشده بیاور. از خانواده یا دوستانت بخواه ماشینت را با یک حالت غافلگیرکننده امتحان کنند و نتیجه را بنویس. با اعتماد به نفس ارائه بده؛ طوری که انگار رازی بزرگ از دنیای فناوری را فاش میکنی!

خودآزمایی#
گزینهٔ درست را انتخاب کن و «بررسی پاسخها» را بزن.
نمایش پاسخنامه
۱. ۰؛ ۲. ۸؛ ۳. (NOT B) OR (NOT A)
پرسشهای مرور و کاربرد#
- ورودیها و خروجی ماشین تو چه بودند؟
- چرا در ماشینت AND (یا OR) را برگزیدی؟
- دمورگان را با یک جملهٔ روزمره توضیح بده.
- کدام بازخورد باعث شد ماشینت را اصلاح کنی؟
مهر گذرنامه: پیش از رفتن به ایستگاه بعد#
پیش از رفتن به ایستگاه بعدی، این موارد را علامت بزن:
آفرین! یک مهر دیگر در گذرنامهٔ ریاضیات خورد.