
سطح ۳: سیستمسازی
مقدمه#
در مسیر استادی، ورود به سطح «سیستمسازی» به معنای عبور از نگاه فرد محور و حرکت به سوی درک، طراحی و بهبود نظامهایی است که افراد، گروهها، نقشها، منافع و تصمیمهای مختلف را به یکدیگر پیوند میدهند.
در سطح نخست، فرد میآموزد پیامها، مفروضات پنهان و ساختارهای شناختی را تحلیل کند. در سطح دوم، میآموزد چگونه در ارتباط با دیگران، بهویژه در موقعیتهای دشوار، با شنیدن فعال، بازچارچوببندی و ارتباط بدون خشونت عمل کند. اکنون در سطح سوم، این تواناییها باید به تحلیل روابط میان افراد و گروههای مختلف در یک نظام واقعی تبدیل شوند.
بسیاری از تصمیمها در سازمانها، باشگاههای پارس مسترز، گروههای آموزشی و تیمهای کاری با این فرض آغاز میشوند که فقط یک یا دو نفر تصمیمگیرنده وجود دارند. برای مثال، مدیر باشگاه تصمیم میگیرد، مسئول جلسه اجرا میکند و اعضا از نتیجه استفاده میکنند. اما در عمل، گروههای بسیار بیشتری ممکن است: - از تصمیم تأثیر بپذیرند؛ - بر نتیجه اثر بگذارند؛ - دانش یا تجربه مهمی درباره مسئله داشته باشند؛ - اجرای تصمیم را آسان یا دشوار کنند؛ - از نتیجه سود ببرند یا زیان ببینند؛ - یا به دلیل جایگاه پایینتر، کمتر دیده و شنیده شوند.
«تئوری ذینفعان» کمک میکند مسئله را فقط از زاویه مدیر، مالک یا تصمیمگیرنده نبینیم. در این رویکرد، باید بررسی کنیم: - چه کسانی از مسئله اثر میپذیرند؟
- چه کسانی میتوانند بر تصمیم یا اجرای آن اثر بگذارند؟
- چه کسانی دانش مهمی در اختیار دارند؟
- چه کسانی ممکن است از فرایند کنار گذاشتهشده باشند؟
- قدرت، علاقه، مشروعیت و فوریت ادعاهای هر گروه چقدر است؟
- با هر گروه باید چگونه و تا چه حد تعامل کرد؟
- میان منافع مختلف چه تعارضهایی وجود دارد؟
- اگر یک گروه قدرت کمی داشته باشد اما آسیبپذیری زیادی داشته باشد، چگونه باید از آن حمایت کرد؟
در تئوری ذینفعان، فهرستکردن اسامی بهتنهایی کافی نیست. عضو باید بتواند ذینفعان را شناسایی، دسته بن دی، تحلیل و اولویتبندی کند و سپس برای تعامل با آنان برنامهای روشن بسازد.
یک عضو در این سطح، فقط نمیگوید «همه افراد مهم هستند»؛ بلکه میتواند: - مرز یک مسئله و نظام مورد بررسی را مشخص کند؛ - ذینفعان مستقیم و غیرمستقیم را شناسایی نماید؛ - گروههای کمقدرت، خاموش، غایب یا آسیبپذیر را نادیده نگیرد؛ - میان سهامدار، ذینفع، استفادهکننده، مجری و تصمیمگیرنده تفاوت بگذارد؛ - منبع قدرت هر ذینفع را تحلیل کند؛ - علاقه، میزان اثرپذیری و میزان اثرگذاری هر گروه را بررسی نماید؛ - قدرت، مشروعیت و فوریت ادعاها را تحلیل کند؛ - تعارض منافع و وابستگی میان ذینفعان را آشکار سازد؛ - سطح مناسب تعامل با هر گروه را مشخص کند؛ - یک اقدام آزمایشی برای بهبود تعامل یا پاسخگویی اجرا کند؛ - و بر اساس شواهد و بازخورد، تحلیل خود را اصلاح نماید.
این پروژه توانایی شما را در کاربرد عملی تئوری ذینفعان برای تحلیل یک مسئله واقعی و محدود میسنجد.
تکلیف شما
- هدف
- مقصود از این پروژه، پرورش توانایی عضو در شناسایی، تحلیل و مدیریت رابطه با ذینفعان یک مسئله واقعی در یک تیم، باشگاه، گروه یا سازمان است. در این پروژه، شما باید نشان دهید که میتوانید: • یک مسئله واقعی و محدود را مشخص کنید؛ • مرز سیستم و تصمیم مورد بررسی را تعیین نمایید؛ • ذینفعان اصلی و فرعی را شناسایی کنید؛ • دیدگاهها، منافع، نیازها، قدرت و آسیبپذیری آنان را بررسی نمایید؛ • ذینفعان غایب یاک مقدرت را نیز در نظر بگیرید؛ • از دو چارچوب تحلیلی متفاوت استفاده کنید؛ • برای تعامل با گروههای مختلف برنامهریزی نمایید؛ • یک اقدام آزمایشی را اجرا کنید؛ • و پیامدهای آن را با شواهد تحلیل و اصلاح نمایید. فرایند گردآوری اطلاعات و تحلیل شما باید، ترجیحا، با حضور یا مشارکت مستقیم دستکم ۴ نفر و حداکثر ۸ نفر انجام شود. با این حال، تعداد ذینفعان ثبتشده میتواند بیشتر از تعداد افراد حاضر در جلسه باشد؛ زیرا ممکن است بعضی ذینفعان امکان حضور نداشته باشند یاب هصورت گروهی بررسی شوند. • واقعی باشد؛ • به چند فرد یا گروه مربوط شود؛ • ذینفعان قابل شناسایی داشته باشد؛ • با تصمیم یا اقدام یک تیم قابل بررسی باشد؛ • بیش از حد گسترده یا انتزاعی نباشد؛ • پیامد یا منفعت یکسانی برای همه افراد نداشته باشد؛ • امکان وجود تعارض یا تفاوت دیدگاه در آن وجود داشته باشد؛ • امکان اجرای یک اقدام محدود برای آن وجود داشته باشد؛ • و بتوان نتیجه اقدام را با شواهد بررسی کرد. • چگونه میتوان اطمینان یافت که اعضای تازهوارد فقط از برنامههای باشگاه اطلاعرسانی دریافت نمیکنند، بلکه امکان اثرگذاری نیز دارند؟ • چگونه میتوان فرایند ارزیابی سخنرانیها را به گونهای طراحی کرد که نیازهای سخنران، ارزیاب، مدیر و اعضای آموزشی را همزمان در نظر بگیرد؟ • چگونه میتوان میان نیاز مدیر باشگاه به نظم و نیاز اعضا به انعطاف در انتخاب نقشها تعادل ایجاد کرد؟ • چگونه میتوان اطلاعات مهم پروژه را به گروههایی رساند که دسترسی یا علاقه کمتری به جلسات رسمی دارند؟ • چگونه میتوان در تصمیمگیری درباره زمان جلسات، منافع اعضای فعلی، اعضای تازهوارد، مسئولان اجرایی و استفادهکنندگان آینده را در نظر گرفت؟ • چگونه میتوان فرایند بازخورد پس از جلسه را برای سخنرانان، ارزیابان و مدیران آموزشی قابل استفادهتر کرد؟ • چگونه میتوان هنگام تغییر یک فرایند، از نادیدهگرفتهشدن گروههای کمقدرت جلوگیری کرد؟ • چگونه میتوان تعارض میان سرعت اجرای پروژه و کیفیت مشارکت ذینفعان را مدیریت کرد؟ • چگونه میتوان مسئولیتها و منافع گروههای مختلف را در یک پروژه مشترک شفافتر کرد؟ • چگونه میتوان همه ذینفعان را همیشه راضی کرد؟ • چگونه میتوان تمام تعارضهای سازمان را از بین برد؟ • چگونه میتوان بهترین سازمان ممکن را ساخت؟ • چگونه میتوان همه افراد جامعه را در تصمیمگیری مشارکت داد؟ • چگونه میتوان تمام گروههای مخالف را متقاعد کرد؟ • چگونه میتوان عدالت را در همه موقعیتها بهطور کامل برقرار کرد؟ این موضوعها بیش از حد گستردهاند و برای یک پروژه محدود، قابل تحلیل و قابل آزمون نیستند.
- نمای کلی
- —
| نمای کلی یک مسئله واقعی و محدود از یکی از محیطهای زیر انتخاب کنید: | ||
|---|---|---|
| باشگاه سخنوری؛ | • | |
| تیم کاری؛ | • | |
| گروه آموزشی؛ | • | |
| گروه پژوهشی؛ | • | |
| گروه داوطلبانه؛ | • | |
| انجمن دانشجویی؛ | • | |
| پروژه سازمانی؛ | • | |
| تیم اجرایی؛ | • | |
| کمیته برنامهریزی؛ | • | |
| سپس ذینفعان مسئله را شناسایی و تحلیل کنید و برای تعامل با آنان یک اقدام محدود و قابل بررسی طراحی | یا هر گروهی که افراد مختلف برای رسیدن به یک هدف مشترک در آن همکاری میکنند. | • |
| نمایید. |
مسئله باید شرایط زیر را داشته باشد
نمونه مسئلههای مناسب
نمونه مسئلههای نامناسب
خروجیهای مورد انتظار#
برای تکمیل این پروژه، شما باید چهار خروجی اصلی داشته باشید
۱. فرایند شناسایی و تحلیل ذینفعان#
یک نشست یا مجموعهای از نشستهای کوتاه برگزار کنید و در آن: - مسئله و مرز آن را مشخص کنید؛ - ذینفعان مستقیم و غیرمستقیم را شناسایی کنید؛ - گروههای غایب، کمقدرت یا آسیبپذیر را بررسی کنید؛ - اطلاعات ذینفعان را در دفتر ذینفعان ثبت نمایید؛ - نیازها، منافع، نگرانیها و زیانهای احتمالی آنان را تحلیل کنید؛ - منبع قدرت و میزان اثرگذاری آنان را بررسی کنید؛ - میزان علاقه و اثرپذیری آنان را تعیین نمایید؛ - قدرت، مشروعیت و فوریت ادعاهای آنان را بررسی کنید؛ - و روابط، وابستگیها و تعارضهای میان آنان را ثبت نمایید.
۲. نقشهها و تحلیلهای ذینفعان#
حداقل دو ابزار تحلیلی آماده کنید: الف. نقشه قدرت، علاقه و اثرپذیری
این نقشه نشان میدهد: - چه کسی قدرت بیشتری برای اثرگذاری دارد؛ - چه کسی علاقه بیشتری به مسئله دارد؛ - چه کسی بیشتر از نتیجه تصمیم اثر میپذیرد؛ - و کدام گروه ممکن است با وجود قدرت کم، آسیبپذیری زیادی داشته باشد.
ب. تحلیل قدرت، مشروعیت و فوریت
با استفاده از مدل میچل، اگ لو وود، هر ذینفع را از نظر سه ویژگی تحلیل کنید: - قدرت؛ - مشروعیت؛ - فوریت.
سپس توضیح دهید که چرا یک ذینفع باید در یک مرحله خاص، بیشتر یا کمتر مورد توجه قرار گیرد.
۳. برنامه تعامل و اقدام آزمایشی#
| برای گروههای اصلی، یک برنامه تعامل تدوین کنید و مشخص نمایید: | |
|---|---|
| با چه کسی یا چه گروهی تعامل میکنید؛ | • |
| هدف تعامل چیست؛ | • |
| سطح تعامل چقدر است؛ | • |
| چه پیامی باید منتقل شود؛ | • |
| از چه کانالی استفاده میکنید؛ | • |
| چه کسی مسئول تعامل است؛ | • |
| چه زمانی تعامل انجام میشود؛ | • |
| چگونه بازخورد دریافت میکنید؛ | • |
| و بازخورد چگونه بر تصمیم یا اقدام بعدی اثر میگذارد. سپس یک اقدام آزمایشی محدود، کمهزینه و قابل بازبینی اجرا کنید. | • |
۴. سخنرانی نهایی#
یک سخنرانی تحلیلی و کاربردی ۸ تا ۱۰ دقیقهای آماده کنید.
سخنرانی شما باید نشان دهد
- مسئله چه بود؛ - مرز سیستم و تصمیم مورد بررسی چه بود؛ - چه کسانی ذینفع بودند؛ - چگونه ذینفعان را شناسایی کردید؛ - کدام گروهها قدرت، علاقه یا اثرپذیری بیشتری داشتند؛ - کدام گروههای کمقدرت یا غایب شناسایی شدند؛ - تحلیل قدرت، مشروعیت و فوریت چه نتیجهای داشت؛ - میان ذینفعان چه تفاوت یا تعارضی وجود داشت؛ - با هر گروه چه سطحی از تعامل انتخاب شد؛ - اقدام آزمایشی چه بود؛ - چه شواهدی از اجرای آن دارید؛ - چه بازخوردی دریافت کردید؛ - چه چیزی را اصلاح کردید؛ - و از نظر سیستمی چه آموختید.
مهارتهای خود را ارزیابی کنید#
سطح مهارت فعلی خود را با امتیاز دادن به هر یک از گزارههای زیر (از ۱ تا ۵) ارزیابی کنید. ستون «پیش از ارائه» را اکنون و ستون «پس از ارائه» را پس از پایان پروژه کامل کنید.
- ۵ شایان الگوبرداری
- ۴ بسیار خوب
- ۳ چیرهدست
- ۲ رو به رشد
- ۱ نیازمند بهبود
| گزاره | پیش از ارائه | پس از ارائه |
|---|---|---|
| سطح مهارت فعلی خود را با امتیازدهی به گزارههای زیر ارزیابی کنید. | ||
| راهنما: برای هر گزاره، سطح امروز خود را پیش از ارائه و سطحی را که پس از ارائه هدف میگیرید علامت بزنید: | ||
| ۱ نیازمند بهبود | ۲ روبه رشد | ۳ چیرهدست | ۴ بسیار خوب | ۵ شایان الگوبرداری قبل از ارائه من میتوانم مسئلهای واقعی، محدود و دارای مرز مشخص را برای تحلیل ذینفعان تعریف کنم. | ||
| من میتوانم میان ذینفع، سهامدار، استفادهکننده، مجری و تصمیمگیرنده تفاوت قائل شوم. | ||
| من میتوانم ذینفعان مستقیم، غیرمستقیم، غایب وک مقدرت را شناسایی کنم. | ||
| من میتوانم اطلاعات ذینفعان را در یک دفتر منظم و قابل پیگیری ثبت کنم. | ||
| من میتوانم قدرت، علاقه و اثرپذیری ذینفعان را بر اساس شواهد تحلیل کنم. | ||
| من میتوانم قدرت، مشروعیت و فوریت ادعاهای ذینفعان را از هم تفکیک کنم. | ||
| من میتوانم تعارض منافع، وابستگی و روابط میان ذینفعان را شناسایی کنم. | ||
| من میتوانم برای هر گروه، سطح مناسب تعامل و شیوه ارتباط را مشخص کنم. | ||
| من میتوانم یک اقدام آزمایشی برای بهبود تعامل با ذینفعان طراحی، اجرا و ارزیابی کنم. | ||
| من میتوانم تحلیل ذینفعان را با شواهد، منطق و توجه به پیامدهای اخلاقی در یک سخنرانی ارائه کنم. |
شایستگیها
- عضو باید پس از انجام این پروژه: - مرز سیستم، تصمیم، زمان و گروه مورد بررسی را مشخص نماید؛ - مفهوم ذینفع را بهدرستی توضیح دهد؛ - میان ذینفع و سهامدار تفاوت بگذارد؛ - میان ذینفع مستقیم، غیرمستقیم، داخلی، خارجی، غایب و آسیبپذیر تفاوت بگذارد؛ - افراد و گروههای اثرگذار یا اثرپذیر را شناسایی کند؛ - ذینفعان خاموش یاک مقدرت را نادیده نگیرد؛ - برای هر ذینفع، منافع، نیازها، نگرانیها و زیانهای احتمالی را بررسی کند؛ - منبع قدرت هر ذینفع را شناسایی کند؛ - میان قدرت رسمی، غیررسمی، اطلاعاتی، شبکهای و تخصصی تفاوت بگذارد؛ - علاقه و میزان اثرپذیری هر گروه را تحلیل کند؛ - قدرت، مشروعیت و فوریت ادعاهای ذینفعان را بررسی نماید؛ - از قرار دادن همه اعضای یک گروه در یک دسته یکسان پرهیز کند؛ - تعارض منافع و وابستگی میان گروهها را شناسایی کند؛ - سطح مناسب تعامل با هر گروه را تعیین کند؛ - محدودیت واقعی اختیار و تصمیم را صادقانه اعلام نماید؛ - برای تعامل، مسئول، زمان، کانال و خروجی مشخص تعیین کند؛ - یک اقدام آزمایشی محدود و قابل بازبینی اجرا کند؛ - بازخوردها و پیامدهای ناخواسته را ثبت نماید؛ - دفتر ذینفعان را در طول پروژه بهروزرسانی کند؛ - و تحلیل خود را در قالب یک سخنرانی تحلیلی، روشن و مستند ارائه دهد.
مبانی تئوری ذینفعان در عمل#
۱. تئوری ذینفعان چیست؟#
تئوری ذینفعان رویکردی برای فهم سازمانها، پروژهها و تصمیمها از طریق بررسی رابطه آنها با گروهها و افرادی است که بر نتیجه اثر میگذارند یا از آن اثر میپذیرند.
تعریف کلاسیک فریم ناز ذینفع چنین است: «هر گروه یا فردی که میتواند بر تحقق اهداف سازمان اثر بگذارد یا از تحقق آن اهداف اثر بپذیرد.»
بر اساس این تعریف، ذینفع فقط مدیر، مالک یا فردی نیست که اختیار رسمی دارد. ممکن استیک عضو تازهوارد قدرت رسمی کمی داشته باشد، اما از تغییر یک فرایند بهشدت اثر بپذیرد. همچنین ممکن استیک مدیر قدرت بالایی داشته باشد، اما تجربه مستقیم استفاده از آن فرایند را نداشته باشد.
مثال
مسئله: «باشگاه میخواهد روش جدیدی برای ثبتنام نقشهای جلسه ایجاد کند.»
اگر فقط مدیر باشگاه و مسئول برنامهریزی را بررسی کنیم، بخشی از سیستم را نادیده گرفتهایم. ذینفعان احتمالی عبارت اند از: - اعضای تازهوارد؛ - اعضای باتجربه؛ - مسئول برنامهریزی؛ - مسئول جلسه؛ - ارزیابان؛ - مدیر باشگاه؛ - جانشینان احتمالی نقشها؛ - اعضای یکه به دلیل ابهام در فرایند اصلاً نقش قبول نمیکنند؛ - و اعضای یکه در آینده به باشگاه خواهند پیوست.
تئوری ذینفعان نمیگوید همه این گروهها در هر تصمیم باید اختیار یکسان داشته باشند. میگوید پیش از تصمیمگیری باید بدانیم چه کسانی درگیرند، چگونه درگیرند و چه چیزی ممکن است در تحلیل ما نادیده مانده باشد.
۲. سه بعد تئوری ذینفعان#
دونالد سون و پرستو نتئوری ذینفعان را دارای سه بعد مرتبط میدانند
| کاربرد | شناسایی روابط، رفتارها و ساختار واقعی | پرسش اصلی | توصیفی در عمل چه اتفاقی میافتد؟ | بعد |
|---|---|---|---|---|
| بررسی کیفیت، اعتماد، همکاری، پذیرش و ریسک | مدیریت ذینفعان چه اثری بر نتیجه دارد؟ | ابزاری | ||
| توجه به حقوق، شأن، عدالت و عدم استفاده ابزاری از افراد | چه چیزی از نظر اخلاقی و انسانی درست است؟ | هنجاری |
الف. بعد توصیفی
در این بعد، تلاش میکنیم سیستم را همانگونه که هست توصیف کنیم، نه آنگونه که دوست داریم باشد.
پرسشهای مناسب: - چه کسی تصمیم میگیرد؟
- چه کسی اجرا میکند؟
- چه کسی بیشترین سود را میبرد؟
- چه کسی بیشترین هزینه را تحمل میکند؟
- چه کسی معمولاً شنیده نمیشود؟
- اطلاعات از چه مسیری عبور میکند؟
- مخالفتها چگونه بیان یا سرکوب میشوند؟
ب. بعد ابزاری
در این بعد بررسی میکنیم که رابطه با ذینفعان چه اثری بر نتیجه پروژه یا سازمان دارد.
برای مثال: - آیا شنیدن تجربه اعضای تازهوارد، پذیرش فرایند را افزایش میدهد؟
- آیا تعامل مناسب با ارزیابان، کیفیت بازخورد را بهتر میکند؟
- آیا نادیدهگرفتن یک گروه باعث مقاومت یا کاهش مشارکت میشود؟
- آیا توضیح روشن تصمیمها اعتماد ذینفعان را افزایش میدهد؟
ج. بعد هنجاری در این بعد، ذینفعان فقط وسیلهای برای رسیدن به هدف سازمان نیستند. آنان دارای شأن، حقوق، تجربه و ارزش انسان یاند.
برای مثال، ممکن استیک گروه قدرت کافی برای اعتراض نداشته باشد؛ اما این به معنی بیاهمیتبودن نیازهای آن گروه نیست.
پرسشهای مناسب
- آیا تصمیم، هزینهها را بهطور ناعادلانه بر یک گروه تحمیل میکند؟
- آیا افراد فرصت معقولی برای آگاهی و بیان نگرانی دارند؟
- آیا از اعتماد یا وابستگی یک گروه سوءاستفاده میشود؟
- آیا گروهی به دلیل جایگاه پایین، از حق اثرگذاری محروم شدهاست؟
- آیا اطلاعات افراد بدون رضایت آنان استفاده میشود؟
نکته مهم
این سه بعد جایگزین یکدیگر نیستند. ممکن استیک اقدام از نظر اجرایی مفید باشد، اما از نظر اخلاقی عادلانه نباشد. همچنین ممکن استیک تصمیم اخلاقاً درست باشد، اما برای اجرای آن به منابع، زمان و برنامهریزی بیشتری نیاز باشد.
۳. تفاوت ذینفع، سهامدار و دیگر نقشها#
همه ذینفعان سهامدار نیستند و همه افراد اثرگذار نیز استفادهکننده مستقیم نیستند.
| عضو، مدیر، ارزیاب، کاربر | مالک شرکت یا عضو دارای سهم | تعریف ساده مثال فرد یا گروهی که مالکیت یا سهم رسمی دارد فرد یا گروهی که بر هدف اثر میگذارد یا از آن اثر میپذیرد | مفهوم سهامدار ذینفع | ||
|---|---|---|---|---|---|
| مسئول جلسه، کارمند، تسهیلگر اعضای تازهوارد یا افراد غایب اعضای ناراضی، ارزیابان منتقد اعضای آینده باشگاه | سخنران، دانشجو، مشتری مدیر باشگاه، مدیر پروژه تسهیلگر، حامی مالی، کمیته آموزشی | کسی که تصمیم یا فرایند را اجرا میکند گروهی که پیامد تصمیم بر آن اثر میگذارد، حتی اگر قدرت کمی داشته باشد گروهی که منابع، تخصص یا حمایت فراهم میکند گروهی که با تصمیم یا پیامد آن موافق نیست | کسی که مستقیماً از خدمت یا فرایند استفاده میکند تصمیمگیرنده کسی که اختیار رسمی تصمیم را دارد کسی که اکنون حضور ندارد، اما در آینده از نتیجه استفاده میکند | اجراکننده گروه اثرپذیر گروه پشتیبان گروه مخالف یا منتقد ذینفع آینده | استفادهکننده |
یک فرد میتواند همزمان چند نقش داشته باشد. برای مثال، مدیر باشگاه ممکن است
- تصمیمگیرنده؛ - اجراکننده؛ - استفادهکننده از گزارشها؛ - و پاسخگو در برابر سازمان بالادست باشد.
۴. تعریف مسئله و مرزبندی سیستم#
تحلیل ذینفعان زمانی مفید است که مسئله به درستی تعریفشده باشد. اگر مسئله بیش از حد گسترده باشد، فهرست ذینفعان نیز نامحدود میشود.
پیش از شناسایی ذینفعان، چهار چیز را مشخص کنید
- تصمیم یا اقدام مورد بررسی چیست؟
- این تصمیم در کدام محیط رخ میدهد؟
- بازه زمانی بررسی چقدر است؟
- چه چیزی عمداً خارج از محدوده بررسی قرار میگیرد؟
نمونه نامناسب
«میخواهیم همه مشکلات ارتباطی باشگاه را بررسی کنیم.»
نمونه مناسب
«میخواهیم ذینفعان و پیامدهای تغییر فرایند ارزیابی سخنرانی را در سه جلسه آینده بررسی کنیم.»
تفکیک نشانه، تفسیر و مسئله
| چیزی که مشاهدهشده نشانه برخی ارزیابیها پس از جلسه ارائه نمیشوند است | مفهوم توضیح مثال | |
|---|---|---|
| ارزیابان مسئولیتپذیر نیستند | تفسیر برداشت ما از نشانه | |
| زمان کافی برای تکمیل فرم وجود ندارد مسئله قابل صورتبندی محدود و در سه جلسه اخیر، برخی ارزیابان به دلیل ابهام در قالب و کمبود بررسی آزمونپذیر زمان، بازخورد خود را دیر یا ناقص ارائه کردهاند | توضیحی که هنوز نیازمند علت احتمالی بررسی است | |
| برگه تعریف مسئله و مرز سیستم | ||
| پرسش پاسخ | پرسش پاسخ | |
| تصمیم یا اقدام مورد بررسی چیست؟ | ||
| چه کسانی مستقیماً درگیرند؟ | ||
| بازه زمانی بررسی چیست؟ | ||
| شواهد اولیه چیست؟ | ||
| پیامد مسئله برای چه کسانی مهم است؟ | ||
| چه چیزی در اختیار تیم است؟ | ||
| چه چیزی خارج از اختیار تیم است؟ | ||
| کدام گروهها عمداً خارج از محدودهاند؟ | ||
| چه فرضهایی هنوز نیازمند بررسی هستند؟ |
۵. شناسایی ذینفعان#
شناسایی ذینفعان فقط تهیه فهرستی از افراد شناختهشده نیست. باید از خود بپرسید چه کسانی ممکن است در تصمیم، اجرا، نتیجه یا پیامدهای ناخواسته نقش داشته باشند.
پرسشهای اصلی
- چه کسی از مسئله آسیب میبیند؟
- چه کسی از حل مسئله سود میبرد؟
- چه کسی باید تصمیم را اجرا کند؟
- چه کسی میتواند اجرای تصمیم را آسان یا دشوار کند؟
- چه کسی دانش مستقیم درباره مسئله دارد؟
- چه کسی منابع مورد نیاز را در اختیار دارد؟
- چه کسی ممکن است با تصمیم مخالفت کند؟
- چه کسی به دلیل است اما در آینده اثر میپذیرد؟
- کسی در حال حاضر غایب است اما در آینده اثر میپذیرد؟
- اگر هیچ اقدامی انجام ندهیم، چه کسانی بیشتر متضرر میشوند؟
- اگر اقدام انجام شود، چه کسانی ممکن است هزینه یا محدودیت جدیدی تحمل کنند؟
الف. نقشهای مختلف در فرایند را بنویسید
- تصمیمگیرنده؛ - اجراکننده؛ - استفادهکننده؛ - دریافتکننده پیامد؛ - تأمینکننده منابع؛ - ناظر یا ارزیاب؛ - مخالف یا منتقد؛ - گروه غایب یا آینده.
ب. روش زنجیره پیامد
از خود بپرسید: «اگر این تصمیم اجرا شود، چه کسی تحت تأثیر قرار میگیرد؟»
سپس درباره هر فرد یا گروه دوباره بپرسید: «چه فرد یا گروه دیگری به دلیل تغییر وضعیت او تحت تأثیر قرار میگیرد؟»
| ج. روش اسناد از منابع زیر استفاده کنید: | |
|---|---|
| صورتجلسهها؛ | • |
| گزارشهای قبلی؛ | • |
| پیامهای کاری؛ | • |
| فرمهای بازخورد؛ | • |
| شکایتها؛ | • |
| فهرست حضور و غیاب؛ | • |
| شرح وظایف؛ | • |
| مقررات؛ | • |
| گزارشهای ارزیابی؛ | • |
| و تجربههای ثبتشده. د. روش معرفی زنجیرهای ازهر ذینفع بپرسید: | • |
«چه فرد یا گروه دیگری باید درباره این مسئله شنیده شود؟»
ه. روش شناسایی غایبان
بررسی کنید چه کسانی در جلسه حضور ندارند اما باید نماینده یا صدای آنان شنیده شود.
۶. دفتر ذینفعان#
دفتر ذینفعان ابزار اصلی ثبت و پیگیری تحلیل شماست. این دفتر نباید فقط شامل نام افراد باشد؛ بلکه باید نشان دهد هر گروه چه رابطهای با مسئله دارد.
نگرانی یا دانش یا
ذینفع رابطه با منافع یا منبع وضعیت
زیان تجربه علاقه اثرپذیری شواهد
یا گروه مسئله نیازها قدرت فعلی
احتمالی مهم
تجربه
تجربه مستقیم
عضو وضوح و ترس از گفتوگوی
استفادهکننده ورود به و امکان زیاد محتاط
تازهوارد امنیت اشتباه کوتاه
فرایند ترک
فرایند
افزایش
مدیر نظم و اطلاعات اختیار
تصمیمگیرنده بار زیاد متوسط حامی صورتجلسه
باشگاه کیفیت مدیریتی رسمی
اجرایی
تجربه تخصص
معیارهای کمبود فرمهای
ارزیاب اجراکننده اجرای و نقش متوسط زیاد مشروط
روشن زمان قبلی
ارزیابی رسمی
وضعیت فعلی ذینفع
برای جلوگیری از قضاوت کلی، وضعیت فعلی را دقیقتر ثبت کنید: | حامی؛ | • | | --- | --- | | مخالف؛ | • | | بیتفاوت؛ | • | | نگران؛ | • | | ناشناخته؛ | • | | وابسته؛ | • | | منتظر اطلاعات؛ | • |
- یا دارای دیدگاههای متفاوت درون گروهی.
نکته مهم
یک گروه را یکپارچه فرض نکنید. برای مثال، «اعضا» ممکن است شامل این گروهها باشد
- اعضای تازهوارد؛ - اعضای باتجربه؛ - اعضای کمحضور؛ - اعضای فعال اجرایی؛ - اعضای یکه فقط از خدمات استفاده میکنند؛ - و اعضای یکه قصد ترک مجموعه را دارند.
- نقشه قدرت، علاقه و اثرپذیری
سه مفهوم زیر را از هم جدا کنید.
قدرت
| قدرت یعنی توانایی اثرگذاری بر تصمیم، منابع، قواعد، اجرا یا پیامد. منابع قدرت میتواند شامل موارد زیر باشد: | |
|---|---|
| اختیار رسمی؛ | • |
| کنترل منابع؛ | • |
| تخصص؛ | • |
| اطلاعات؛ | • |
| شبکه ارتباطی؛ | • |
| اعتبار اجتماعی؛ | • |
| امکان پاداش یا تنبیه؛ | • |
| توان ایجاد مقاومت؛ | • |
| وابستگی دیگران؛ | • |
| یا توان ترک فرایند و کاهش مشارکت. علاقه | • |
علاقه یعنی میزان توجه، درگیری یا اهمیت مسئله برای ذینفع.
علاقه زیاد لزوماً به معنی موافقبودن نیست. فردی ممکن است با تصمیم مخالف باشد، اما علاقه زیادی به آن داشته باشد.
اثرپذیری
اثرپذیری یعنی نتیجه تصمیم تا چه اندازه بر تجربه، فرصت، هزینه، امنیت، شأن یا منافع ذینفع اثر میگذارد.
اثرپذیری با علاقه یکسان نیست. ممکن است فردی از تصمیم بسیار اثر بپذیرد اما به دلیل بیاطلاعی یا ترس، علاقه
| آشکار خود را بیان نکند. | ||
|---|---|---|
| ماتریس قدرت و علاقه | ||
| علاقه زیاد | علاقه کم | |
| تعامل نزدیک، گفتوگو و هماهنگی | قدرت حفظ رضایت و ارائه اطلاعات ضروری؛ مراقبت از تغییر | |
| مستمر | زیاد علاقه | |
| اثرگذاری | قدرت کم پایش دورهای؛ توجه به تغییر وضعیت اطلاعرسانی، حمایت و ایجاد امکان | |
| افزودن اثرپذیری | ||
| در نقشه سهبعدی میتوانید از نشانههای زیر استفاده کنید: | ||
| • اندازه دایره = میزان اثرپذیری؛ | ||
| • رنگ دایره = نوع اثر؛ سود، زیان، ابهام یا ریسک؛ | ||
| • جایگاه افقی = علاقه؛ | ||
| • جایگاه عمودی = قدرت. | ||
| هشدار اخلاقی | ||
| «قدرت کم» به معنای «اهمیت کم» نیست. | ||
| ممکن استیک عضو تازهوارد: | ||
| • قدرت رسمی کمی داشته باشد؛ | ||
| • علاقه زیادی داشته باشد؛ | ||
| • و اثرپذیری بسیار زیادی از تصمیم بپذیرد. | ||
| بنابراین نباید او را فقط به دلیل قدرت پایین، در اولویت آخر قرار داد. |
جدول تحلیل
ذینفع قدرت از ۱ تا ۵ علاقه از ۱ تا ۵ اثرپذیری از ۱ تا ۵ توضیح امتیاز پیامد تحلیل
۸. مدل قدرت، مشروعیت و فوریت#
میچل، اگ لو وو دبرای تحلیل برجستگی یا اولویت ذینفعان، سه ویژگی را پیشنهاد میکنند: الف. قدرت
آیا ذینفع میتواند بر تصمیم یا نتیجه اثر بگذارد؟
ب. مشروعیت
آیا ادعا، رابطه یا جایگاه ذینفع در چارچوب اجتماعی، سازمانی، قراردادی یا اخلاقی معتبر و قابل دفاع است؟
مشروعیت به معنی موافقبودن با فرد نیست. ممکن است فردی با تصمیم مخالف باشد، اما اعتراض او مشروع باشد.
ج. فوریت
آیا مسئله نیازمند توجه سریع است؟ آیا تأخیر باعث آسیب، از دسترفتن فرصت یا افزایش هزینه میشود؟
گروههای حاصل از ترکیب سه ویژگی
| توضیح رابطه یا ادعای معتبر دارد، اما قدرت و فوریت کمی دارد میتواند تصمیم را تحت تأثیر قرار دهد و جایگاه معتبر دارد + فوریت | قدرت دارد، اما ممکن است علاقه یا ادعای آشکار نداشته باشد درخواست فوری دارد، اما ممکن است قدرت یا مشروعیت کافی نداشته باشد ادعای معتبر و فوری دارد، اما برای شنیدهش دنبه دیگران وابسته است | عنوان فنی فقط فوریت ذینفع مطالبهگر | ذینفع بالقوه خاموش | ویژگیها فقط قدرت فقط مشروعیت ذینفع اختیاری قدرت + مشروعیت ذینفع غالب مشروعیت + فوریت ذینفع وابسته قدرت + فوریت ذینفع پرخطر | |
|---|---|---|---|---|---|
| هر سه ویژگی را دارد و معمولاً باید توجه فوری دریافت کند | ذینفع تعیینکننده | قدرت + مشروعیت + | |||
| فوریت |
عنوانهایی مانند «پرخطر» یا «مطالبهگر» برچسب اخلاقی برای افراد نیستند؛ آنها اصطلاحهایی برای توصیف وضعیت یک ادعا در یک مسئله مش خصاند.
جدول تحلیل مدل میچل
| دلیل | گروه تحلیلی | فوریت کم / متوسط / زیاد | کم / متوسط / زیاد کم / متوسط / زیاد | کم / متوسط / زیاد کم / متوسط / زیاد کم / متوسط / زیاد | نفع قدرت مشروعیت کم / متوسط / زیاد کم / متوسط / زیاد کم / متوسط / زیاد | ذی |
|---|---|---|---|---|---|---|
نکته مهم
برجستگی یا اولویت، ثابت نیست. ممکن است: - یک ذینفع امروز علاقه کمی داشته باشد اما در زمان تصمیمگیری فوریت او افزایش یابد؛ - یک عضو کمقدرت، با پیوند به یک شبکه اجتماعی یا سازمانی قدرت بیشتری پیدا کند؛ - یک مسئله کوچک به دلیل تأخیر، فوریت زیادی پیدا کند؛ - یا ادعای فردی از نظر قانونی یا اخلاقی مشروع باشد، حتی اگر قدرت رسمی نداشته باشد.
همچنین، اولویت مدیریتی با ارزش اخلاقی یکسان نیست. ممکن استیک گروه در مدل قدرت، علاقه و فوریت امتیاز کمی داشته باشد، اما به دلیل آسیبپذیری بالا همچنان نیازمند حمایت باشد.
۹. سطوح تعامل با ذینفعان#
همه ذینفعان به یک سطح از تعامل نیاز ندارند. همچنین، تعامل بیشتر همیشه به معنای تعامل بهتر نیست.
سطح تعامل باید با هدف، اختیار، زمان، ریسک و نیاز واقعی گروه تناسب داشته باشد.
| ابزارهای مناسب نامه، گفتوگو، مصاحبه کارگاه، گروه کوچک، نقشهبرداری کمیته، تیم مشترک، پروژه آزمایشی | کننده اطلاعات پیام، راهنما، گزارش | دهنده دیدگاه پرسش مشارکتکننده در تحلیل شریک طراحی و اجرا | نقش سازمان یا تیم نقش ذینفع نظرخواهی نظر و تجربه جمع میکند ارائه راهحل یا اقدام را مشترک طراحی میکند | اطلاعرسانی اطلاعات را منتقل میکند دریافت دیدگاه را درش کلدهی گزینهها وارد میکند | سطح تعامل دخالتدادن همکاری | ||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| تفویض اختیار، رأیگیری، | تصمیمگیرنده یا مالک | بخشی از تصمیم را به ذینفع | واگذاری یا | ||||
| مدیریت مستقل | بخشی از کار | میسپارد | اختیار دهی |
پرسشهای ضروری
پیش از انتخاب سطح تعامل، مشخص کنید: - ذینفع بر کدام بخش تصمیم حق اثرگذاری دارد؟
- آیا فقط به اطلاعات نیاز دارد یا باید در تصمیم وارد شود؟
- آیا اختیار واقعی برای تغییر تصمیم وجود دارد؟
- اگر نظر او پذیرفته نشود، چگونه توضیح داده میشود؟
- بازخورد او در چه زمانی و از چه طریقی پیگیری میشود؟
- آیا سطح تعامل وعدهداده شده با اختیار واقعی سازگار است؟
اعلام صادقانه سطح اختیار
اگر مدیر تصمیم نهایی را میگیرد، نباید گفته شود: «این تصمیم کاملاً با شماست.»
صورتبندی دقیقتر: «دیدگاه شما در شناسایی پیامدها و طراحی گزینهها وارد میشود؛ تصمیم نهایی با توجه به مقررات و منابع، بر عهده مدیر پروژه است.»
۱۰. تعارض منافع و رابطه میان ذینفعان#
ذینفعان فقط بهصورت جداگانه وجود ندارند؛ آنان با یکدیگر رابطه، وابستگی و گاهی تعارض دارند.
نمونه تعارضها
- مدیر به نظم بیشتر نیاز دارد، اما اعضا انعطاف بیشتر میخواهند؛ - ارزیاب به فرم دقیقتر نیاز دارد، اما سخنران فرم کوتاهتر میخواهد؛ - عضو تازهوارد به حمایت نیاز دارد، اما مسئول جلسه زمان کافی ندارد؛ - مدیر به گزارش سریع نیاز دارد، اما تحلیلگر برای دقت بیشتر به زمان نیاز دارد؛ - اعضای فعلی از تغییر سود میبرند، اما اعضای آینده هزینه یادگیری آن را تحمل میکنند.
جدول رابطه ذینفعان
| امکان همکاری | وابستگی زمینه تعارض | ذینفع دوم نوع رابطه همکاری / وابستگی / تعارض | همکاری / وابستگی / تعارض همکاری / وابستگی / تعارض | ذینفع اول |
|---|---|---|---|---|
پرسشهای تحلیلی
- چه کسی به منابع چه کسی وابسته است؟
- چه کسی میتواند تصمیم دیگری را متوقف کند؟
- چه کسی هزینه تصمیم را میپردازد و چه کسی سود آن را دریافت میکند؟
- آیا یک گروه به نمایندگی از گروهی دیگر سخن میگوید؟
- آیا میان اعضای یک گروه تفاوت منافع وجود دارد؟
- چه ائتلافهایی ممکن است شکل بگیرد؟
- چه گروهی ممکن است در ظاهر موافق باشد اما در عمل مقاومت کند؟
- کدام نگرانیها باید پیش از اقدام آزمایشی بررسی شوند؟
اصل مهم
هر مخالفتی نشانه بدخواهی نیست و هر موافقتی نشانه پذیرش واقعی نیست. تحلیل ذینفعان باید میان
- موضع آشکار؛ - نیاز پنهان؛ - منبع قدرت؛ - تجربه گذشته؛ - و نگرانی درباره پیامدها
تفاوت بگذارد.
۱۱. اولویت بن دی ذینفعان#
در هر پروژه، زمان و منابع محدود است. بنابراین نمیتوان با همه ذینفعان به یک اندازه و با یک روش تعامل کرد.
با این حال، اولویتبندی نباید فقط بر اساس قدرت انجام شود.
معیارهای پیشنهادی اولویتبندی
- شدت اثرپذیری؛ - آسیبپذیری؛ - فوریت ادعا؛ - مشروعیت رابطه یا حق؛ - امکان اثرگذاری بر اجرا؛ - میزان دانش مستقیم؛ - خطر پیامد ناخواسته؛ - برگشتپذیری یا برگشتناپذیری تصمیم؛ - هزینه کنار گذاشتن یک گروه؛ - و امکان ایجاد اعتماد یا بی اعتمادی.
جدول اولویتبندی
| گرفتن سطح اولویت دلیل | قدرت اثرگذاری خطر نادیده | مشروعیت | نفع شدت اثرپذیری فوریت | ذی | ||
|---|---|---|---|---|---|---|
| ممکن استیک عضو تازهوارد اولویت بالایی برای شنیدهشدن داشته باشد، اما اختیار تصمیم نهایی همچنان در | اولویت بیشتر به معنای اختیار بیشتر نیست. | دست مدیر باشد. | نکته مهم |
۱۲. از تحلیل ذینفعان تا برنامه تعامل#
تحلیل زمانی ارزشمند است که به اقدام مشخص منجر شود.
اجزای برنامه تعامل برای هر ذینفع مشخص کنید: ۱. هدف تعامل چیست؟
- چه اطلاعاتی باید منتقل شود؟
- چه اطلاعاتی باید از ذینفع دریافت شود؟
- سطح تعامل چقدر است؟
- کانال مناسب چیست؟
- مسئول تعامل چه کسی است؟
- زمان تعامل چه زمانی است؟
- خروجی مورد انتظار چیست؟
- بازخورد چگونه ثبت میشود؟
- اگر نظر ذینفع پذیرفته نشود، چگونه توضیح داده میشود؟
جدول برنامه تعامل
| خروجی مورد روش انتظار پیگیری | مسئول زمان | روش و کانال | پیام یا پرسش اصلی | سطح تعامل | هدف تعامل | ذینفع | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| گفتوگوی کوتاه و آزمون کارگاه طراحی و آزمون فرم جلسه جمعبندی فرم ناشناس کوتاه | سطح تعامل روش | دخالت دادن همکاری تصمیم پس از مشورت نظرخواهی | شناخت تجربه و نگرانی بررسی قابلیت اجرای راهحلها و تصمیم دریافت دیدگاههای از دسترفته | هدف تعامل روشنکردن محدودیت | ذینفع عضو تازهوارد ارزیاب مدیر باشگاه اعضای غایب | نمونه |
۱۳. اقدام آزمایشی#
اقدام آزمایشی اجرای محدود یک تغییر یا روش جدید برای یادگیری است. هدف آن اثبات قطعی موفقیت نیست؛ هدف این است که بررسی کنیم
- آیا روش قابل اجراست؟
- چه گروهی از آن سود میبرد؟
- چه گروهی با مانع روبهرو میشود؟
- چه پیامد ناخواستهای ایجاد میشود؟
- چه چیزی باید اصلاح شود؟
ویژگیهای اقدام آزمایشی مناسب
- محدود باشد؛ - زمان مشخص داشته باشد؛ - کمهزینه باشد؛ - برگشتپذیر باشد؛ - مسئول مشخص داشته باشد؛ - شاخصهای مشاهدهپذیر داشته باشد؛ - گروه آزمایشی روشن داشته باشد؛ - و امکان دریافت بازخورد فراهم باشد.
برگه طراحی اقدام آزمایشی
| پرسش پاسخ | |
|---|---|
| برای کدام ذینفعان طراحی شدهاست؟ | اقدام آزمایشی دقیقاً چیست؟ |
| در چه محیطی اجرا میشود؟ | کدام فرض را آزمایش میکند؟ |
| مدت اجرای آن چقدر است؟ | چه کسانی در آن شرکت میکنند؟ |
| چه منابعی لازم است؟ | چه کسی مسئول اجراست؟ |
| چه پیامد ناخواستهای ممکن است رخ دهد؟ | ناخواستهای ممکن است رخ دهد؟ |
| چه زمانی تصمیم به ادامه، اصلاح یا توقف گرفته میشود؟ | بازخورد چگونه جمعآوری میشود؟ |
نمونه
ایده کلی
«باید اعضای تازهوارد بیشتر در فرایند ارزیابی وارد شوند.»
اقدام آزمایشی
«در دو جلسه آینده، هر عضو تازهوارد پیش از جلسه یک راهنمای کوتاه درباره معیارهای ارزیابی دریافت میکند.
پس از سخنرانی، ارزیاب از یک فرم سهپرسشی استفاده میکند و سخنران در پایان، یک اقدام اصلاحی برای جلسه بعد ثبت مینماید.»
این اقدام
- محدود است؛ - قابلمشاهده است؛ - مسئول مشخص دارد؛ - برای گروه مشخصی طراحی شدهاست؛ - و امکان اصلاح دارد.
۱۴. پایش، بازبینی و اصلاح تحلیل#
دفتر ذینفعان یک سند ثابت نیست. جایگاه، علاقه، قدرت و فوریت ذینفعان ممکن است تغییر کند.
پس از اجرای اقدام آزمایشی، بررسی کنید
- آیا ذینفع جدیدی ظاهر شد؟
- آیا گروهی که فکر میکردیم کمعلاقه است، علاقه بیشتری نشان داد؟
- آیا قدرت غیررسمی فرد یا گروهی نادیده گرفتهشده بود؟
- آیا یک گروه بیش از حدبار اجرایی تحمل کرد؟
- آیا پیامد ناخواستهای ایجاد شد؟
- آیا گروهک مقدرت واقعاً توانست نظر خود را بیان کند؟
- آیا وعده تعامل با اختیار واقعی سازگار بود؟
- آیا تصمیم نهایی برای ذینفعان قابل توضیح است؟
دفتر ثبت تغییرات تحلیل
| پیامد | دلیل تغییر منبع شواهد | تغییر در تحلیل یا برنامه | نسخه | |
|---|---|---|---|---|
| نسخه دوم | نسخه نخست | |||
| نسخه سوم |
مطالعه موردی | سارا#
مسئله سارا عضو یک باشگاه پارس مست رزاست. در این باشگاه، کیفیت بازخوردهای پس از سخنرانیها یکسان نیست.
برخی ارزیابان بازخورد دقیق و قابلاجرا ارائه میکنند، اما برخی دیگر فقط میگویند: «خوب بود.»
«باید بیشتر تمرین کنی.»
«صدایت را بهتر کن.»
«بیشتر روی اعتمادبهنفس کارکن.»
این بازخوردها لزوماً نادرست نیستند، اما برای سخنران روشن نمیکنند که: دقیقاً کدام رفتار یا بخش سخنرانی نیازمند اصلاح است؛ این بخش چه اثری بر مخاطب گذاشته است؛ سخنران در اجرای بعدی چه اقدام مشخصی باید انجام دهد؛ و بر اساس کدام معیار، این پیشنهاد مطرحشدهاست.
در نتیجه، برخی اعضا احساس میکنند ارزیابیها به سلیقه شخصی ارزیاب وابسته است. اعضای تازهوارد نیز گاهی بازخورد را بیشتر بهصورت قضاوت درباره شخصیت خود تجربه میکنند تا اطلاعاتی برای رشد مهارت سخیر باشگاه در ابتدا معتقد است: معتقد است: «برخی ارزیابان بهاندازه کافی آموزش ندی دهاند و باید برای آنان یک جلسه آموزشی برگزار کنیم.»
سارا این جمله را بهعنوان یک تفسیر اولیه ثبت میکند، نه بهعنوان علت قطعی مسئله. او تصمیم میگیرد پیش از پیشنهاد آموزش ارزیابان، مسئله را از دید همه ذینفعان بررسی کند.
مرحله اول: تعریف مسئله از دید ذینفعان#
سارا ابتدا چند نمونه از بازخوردهای قبلی را بررسی میکند. او متوجه میشود که مسئله فقط کمبود دانش ارزیابان نیست. در برخی موارد: معیارهای ارزیابی برای ارزیاب و سخنرانیکسان فهمیده نشده است؛ زمان ارزیابی کوتاه بودهاست؛ ارزیاب نمیدانسته سخنران در کدام مهارت بیشترین نیاز به بازخورد دارد؛ برخی سخنرانان بازخورد عمومی را در حضور دیگران ناخوشایند میدانستهاند؛ و بعضی ارزیابان برای ارائه بازخورد دقیق، الگوی مشترکی در اختیار نداشتهاند.
سارا مسئله اولیه را چنین صورتبندی میکند: «در برخی جلسات باشگاه، بازخورد پس از سخنرانی بهاندازه کافی مشخص، مستند و قابل اقدام نیست؛ در نتیجه، بعضی سخنرانان، بهویژه اعضای تازهوارد، نمیدانند برای اجرای بعدی دقیقاً چه چیزی را تغییر دهند.»
این تعریف، بهجای سرزنش ارزیابان، بر کیفیت فرایند بازخورد و تجربه گروههای مختلف تمرکز دارد.
مرحله دوم: شناسایی ذینفعان#
سارا متوجه میشود که تصمیمگیری فقط بر اساس نظر مدیر باشگاه یا ارزیابان کامل نیست. افراد مختلف، رابطههای متفاوتی با مسئله دارند.
| شیوه مشارکت | دانش یا نگرانی مهم | چه اثری بر مسئله دارد؟ | چگونه از مسئله اثر میپذیرد؟ | رابطه با مسئله | ذینفع | |||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| پرسشنامه کوتاه و گفتوگوی فردی | نیاز به زبان روشن، محترمانه و قابلاجرا دارند | میتوانند درباره میزان وضوح و امنیت بازخورد اطلاعات بدهند | ممکن است بازخورد کلی یا مبهم را بهعنوان ناتوانی شخصی تجربه کنند | دریافتکننده مستقیم بازخورد | سخنرانان تازهوارد | |||
| بررسی نمونهها و گفتوگوی گروهی | میدانند چه نوع بازخوردی به اصلاح عملکرد کمک میکند | میتوانند تفاوت میان بازخورد مفید و غیرمفید را توضیح دهند | ممکن است بازخوردهای تکراری یا غیرمتناسب دریافت کنند | دریافتکننده و استفادهکننده از بازخورد | سخنرانان باتجربه | |||
| کارگاه کوتاه و اجرای آزمایشی | به معیار مشترک و الگوی ساده نیاز دارند | کیفیت، ساختار و لحن بازخورد را تعیین میکنند | ممکن است در زمان کوتاه، بازخورد دقیق و متوازن ارائه نکنند | تولیدکننده بازخورد | ارزیابان | |||
| طراحی فرایند و تصمیمگیری اجرایی | نگران افزایش بار کاری و | میتواند الگو، آموزش و | مسئول هماهنگی ارزیابان و پیگیری | سازماندهنده فرایند ارزیابی | هماهنگکننده ارزیابان |
| دشواری پیگیری است | فرایند پیگیری ایجاد کند | کیفیت کار آنان است | ||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| تعیین محدودیتها و تأیید اجرای آزمایشی | به راهحلی ساده، کمهزینه و قابل استمرار نیاز دارد | اختیار تأیید یا رد راهحل را دارد | کیفیت پایین بازخورد میتواند بر رشد اعضا و اعتبار باشگاه اثر بگذارد | تصمیمگیرنده رسمی | مدیر باشگاه | |||
| مشورت درباره زمانبندی و اجرا | به چارچوبی نیاز دارد که زمان جلسه را کنترل کند | بر زمان، ترتیب و شرایط اجرای بازخورد اثر دارد | ممکن است زمان جلسه بهدلیل طولانیشدن ارزیابیها افزایش یابد | هماهنگکننده اجرای جلسه | مسئول جلسه | |||
| بررسی محتوای آموزشی و آموزش ارزیابان | نگران است که الگو بیش از حد خشک و مکانیکی شود | میتواند معیارها و نمونههای بازخورد را توضیح دهد | باید به رشد مهارت اعضا کمک کند | پشتیبان آموزشی | تسهیلگر یا مسئول آموزش | |||
| مشاهده و بازخورد کلی | نیازمند حفظ فضای محترمانه و آموزشی اند | میتوانند درباره فهمپذیری بازخورد دیدگاه ارائه کنند | از کیفیت یادگیری جمعی و فضای جلسه اثر میپذیرند | مشاهدهکنندگان غیرمستقیم | مخاطبان جلسه |
سارا از این مرحله به یک نکته مهم میرسد: افرادی که بیشترین قدرت رسمی را دارند، لزوماً بیشترین تجربه مستقیم از مسئله را ندارند.
مدیر باشگاه اختیار تصمیمگیری دارد، اما عضو تازهوارد تجربه مستقیمی از دریافت بازخورد دارد. بنابراین، هر دو باید شنیده شوند؛ اما نقش و نوع مشارکت آنان یکسان نیست.
مرحله سوم: ثبت ذینفعان در دفتر ذینفعان#
سارا برای هر ذینفع، اطلاعات زیر را ثبت میکند: | اولویت تعامل | | نیاز فوری | مشروعیت حضور در مسئله | | | میزان اثرگذاری | میزان اثرپذیری | | ذینفع | | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | | | | | | وارد زیاد کم زیاد زیاد | | | | | سخنرانان تازه | | متوسط | | متوسط | متوسط زیاد | | ارزیابان زیاد زیاد زیاد | | متوسط | | سخنرانان باتجربه | | | | | متوسط زیاد زیاد | | | | | | هماهنگکننده ارزیابان | | | بسیار زیاد | | | بسیار زیاد زیاد | | | | متوسط | مدیر باشگاه | | متوسط | | متوسط | متوسط زیاد | | | | متوسط | | مسئول جلسه | | متوسط زیاد | | | | | | متوسط زیاد | | | تسهیلگر یا مسئول آموزش | | کم تا متوسط | | | متوسط کم | | | کم | کم تا متوسط | | مخاطبان |
سارا مراقب است که «کمبودن قدرت» را با «کمبودن اهمیت» اشتباه نگیرد. اعضای تازهوارد قدرت رسمی کمی دارند، اما اثرپذیری آنان زیاد است و تجربه آنان برای اصلاح فرایند اهمیت دارد.
مرحله چهارم: ترسیم نقشه قدرت، علاقه و اثرپذیری#
سارا ذینفعان را در سه بعد بررسی میکند: قدرت: توان اثرگذاری بر تصمیم یا اجرای راهحل؛ علاقه یا درگیری: میزان توجه و درگیری فرد با موضوع القه یا درگیری: میزان توجه و درگیری فرد با موضوع؛ کیفیت بازخورد.
نقشه قدرت، علاقه و اثرپذیری
| اثرپذیری راهبرد پیشنهادی | درگیر کردن در تصمیم و تعیین محدودیتها | متوسط | علاقه یا درگیری | مدیر باشگاه زیاد | گروه قدرت |
|---|---|---|---|---|---|
| همکاری نزدیک در طراحی و اجرای راهحل | زیاد زیاد | هماهنگکننده ارزیابان |
| شنیدن مستقیم، پرسشنامه و آزمون راهحل | مشارکت در طراحی الگو و اجرای آزمایشی | بسیار زیاد | زیاد | اعضای تازهوارد کم زیاد | متوسط تا زیاد | ارزیابان | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| هماهنگی درباره زمان و شیوه اجرا | متوسط تا زیاد متوسط مشورت و استفاده از تجربه آنان | متوسط | متوسط | متوسط | متوسط | مسئول جلسه | اعضای باتجربه |
| همکاری در تعیین معیارها و آموزش | متوسط | زیاد | متوسط تا | تسهیلگر یا مسئول | |||
| کم اطلاعرسانی و دریافت بازخورد کلی | کم تا متوسط | زیاد | مخاطبان کم | آموزش |
سارا به این نتیجه میرسد که اگر فقط مدیر و ارزیابان را درگیر کند، احتمال دارد راهحلی تولید شود که برای اجرا کن ندگان مناسب است، اما برای دریافتکنندگان بازخورد دشوار یا ناراحتکننده باشد.
مرحله پنجم: تحلیل قدرت، مشروعیت و فوریت#
سارا سپس از مدل قدرت، مشروعیت و فوریت استفاده میکند. در این مدل، اهمیت یا برجستگی یک ذینفع بر اساس سه ویژگی بررسی میشود: قدرت: توان اثرگذاری بر تصمیم یا منابع؛ مشروعیت: پذیرفتنی و مرتبطبودن مطالبه یا نقش فرد؛ فوریت: نیاز به پاسخگویی سریع یا جدی.
این طبقهبندی برای ارزشگذاری به سارا کمک میکند بداند با هر بداند با هر ذینفع چه میزان و چه نوع تعاملی لازم است.
| نتیجه عملی | باید در تصمیم نهایی و تعیین محدودیتها حضور داشته باشد | نوع برجستگی | نفع قدرت مشروعیت فوریت مدیر باشگاه زیاد زیاد ذینفع قطعی | ذی |
|---|---|---|---|---|
| باید در طراحی و اجرای فرایند همکاری کند باید از طریق روشهای مستقیم و امن شنیده شوند باید درباره امکان اجرای راهحل در زمان جلسه نظر بدهد | باید شنیده شوند و در ساخت الگو نقش داشته باشند میتوانند در اصلاح معیارها و بررسی نمونهها کمک کنند | ذینفع مسلط یا قطعی ذینفع مسلط یا وابسته | ذینفع وابسته یا قطعی ذینفع مسلط یا وابسته | متوسط تا زیاد متوسط | زیاد متوسط زیاد اعضای تازهوارد کم زیاد ذینفع وابسته متوسط زیاد متوسط زیاد | متوسط زیاد متوسط زیاد | هماهنگکننده ارزیابان اعضای باتجربه مسئول جلسه | ||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| باید در تبدیل تجربه به محتوای | متوسط ذینفع مسلط | زیاد | متوسط تا | تسهیلگر یا مسئول | |||||
| اطلاعرسانی و دریافت نظر کلی کافی است | آموزشی همکاری کند | ذینفع کمبرجستگی | متوسط کم | زیاد | مخاطبان کم | آموزش |
- سارا در تحلیل خود مینویسد: - اعضای تازهوارد قدرت رسمی کمی دارند، اما چون مستقیماً از کیفیت بازخورد اثر میپذیرند و نیاز آنان فوری است، - نباید در اولویت تعامل نادیده گرفته شوند.
- مرحله ششم: تعیین سطح تعامل با ذینفعان
- سارا میان چهار سطح تعامل تفاوت میگذارد: - اطلاعرسانی؛ - مشورتگرفتن؛ - درگیر کردن؛ - همکاری یا واگذاری بخشی از تصمیم.
- او برای همه ذینفعان یک روش واحد انتخاب نمیکند.
- برنامه تعامل با ذینفعان
| مسئول تعامل زمان | روش تعامل | مسئول سطح تعامل | تعامل | ذینفع | |||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| پیش از طراحی راهحل | سارا | جلسه کوتاه و ثبت توافق | همکاری و تصمیمگیری | روشن کردن اختیار، محدودیت و تصمیم نهایی | مدیر باشگاه | ||
| مرحله طراحی | سارا و هماهنگکننده | جلسه طراحی و بررسی فرایند | همکاری | بررسی امکان اجرای الگو | هماهنگکننده ارزیابان | ||
| پیش و هنگام آزمون | سارا | کارگاه کوتاه و اجرای آزمایشی | درگیر کردن و همکاری | شناخت دشواریهای واقعی و آزمایش الگو | ارزیابان | ||
| پیش و پس از آزمون | سارا | پرسشنامه ناشناس وگفت وگوی کوتاه | مشورت و درگیر کردن | شناخت تجربه و نیاز مستقیم | اعضای تازهوارد | ||
| مرحله شناخت مسئله | سارا | بررسی چند نمونه واقعی | مشورت | مقایسه انواع بازخورد | اعضای باتجربه | ||
| پیش از آزمون | سارا | گفتوگوی اجرایی | مشورت | کنترل زمان و امکان اجرا | مسئول جلسه | ||
| مرحله ساخت نمونه | سارا و تسهیلگر | بازبینی الگوی بازخورد | همکاری | بررسی معیارهای آموزشی | تسهیلگر یا مسئول آموزش | ||
| پیش از اجرای آزمایشی | مسئول جلسه | پیام کوتاه در گروه باشگاه | اطلاعرسانی | اطلاع از تغییر فرایند | مخاطبان |
سارا به اعضا وعده نمیدهد که همه تصمیمها به رأی آنان واگذار خواهد شد. او محدوده اختیار را چنین توضیح میدهد: «تجربه و پیشنهاد همه گروهها در طراحی راهحل بررسی میشود. اجرای آزمایشی با هماهنگی مدیر باشگاه انجام خواهد شدو پس از آزمون، بر اساس شواهد درباره ادامه یا اصلاح آن تصمیم میگیریم.»
مرحله هفتم: جمعآوری داده از ذینفعان#
سارا برای هر گروه، پرسشهای متناسبی طراحی میکند.
پرسش از سخنرانان
آیا پس از دریافت بازخورد میدانید در اجرای بعدی چه چیزی را تغییر دهید؟
کدام نوع بازخورد برای شما مفیدتر بودهاست؟
آیا تاکنون بازخوردی دریافت کردهاید که احساس کنید بیش از حد کلی یا شخصی بودهاست؟
ترجیح میدهید بازخورد شفاهی باشد، کتبی باشد یا ترکیبی از هر دو؟
چه چیزی باعث میشود بازخورد را با امنیت و آرامش بیشتری دریافت کنید؟
پرسش از ارزیابان
در زمان ارزیابی، کدام بخش برای شما دشوارتر است؟
آیا معیارهای ارزیابی برای شما به اندازه کافی روشن هستند؟
چه چیزی باعث میشود بازخورد شما کلی یا کوتاه شود؟
یک الگوی ساده باید شامل چه بخشهایی باشد؟
چه مقدار زمان برای تکمیل چنین الگویی قابلقبول است؟
پرسش از مدیر و مسئول جلسه مهمترین هدف باشگاه از اصلاح بازخورد چیست؟
چه محدودیت زمانی یا اجرایی وجود دارد؟
چه بخشی از فرایند قابل تغییر است؟
موفقیت راهحل را چگونه تشخیص خواهیم داد؟
چه کسی مسئول پیگیری و بازبینی فرایند خواهد بود؟
از این گفتوگوها، سه نیاز اصلی آشکار میشود: ارزیابان به چارچوبی ساده و قابلاجرا نیاز دارند؛ سخنرانان به بازخوردی مشخص، محترمانه و قابل اقدام نیاز دارند؛ مدیریت باشگاه به روشی نیاز دارد که کیفیت را افزایش دهد، اما زمان جلسه را بیش از حد طولانی نکند.
مرحله هشتم: انتخاب اقدام آزمایشی#
سارا چند گزینه را با گروههای اصلی بررسی میکند: | قابلیت آزمون | محدودیت | | گزینه مزیت | | --- | --- | --- | --- | | متوسط | ممکن است اثر آن کوتاهمدت باشد | افزایش آگاهی و مهارت | برگزاری یک کارگاه آموزشی برای ارزیابان | | زیاد | ممکن است فرم خشک یا طولانی شود | ایجاد ساختار و مقایسهپذیری | استفاده از یک فرم ثابت | | زیاد | بدون تمرین ممکن است کافی نباشد | کمهزینه و قابلدسترس | تهیه راهنمای نوشتاری برای ارزیابان | | | | زیاد | ترکیب فرم کوتاه، آموزش کوت ممکن است کافی نباشد | | | | بسیار زیاد | ترکیب فرم کوتاه، آموزش کوته نگی بیشتر است | | | | یک الگوی کوتاه بازخورد + یک جلسه آموزشی کوتاه برای ارزیابان + اجرای آزمایشی در چند جلسه | پس از بررسی گزینهها، سارا و ذینفعان اصلی گزینه چهارم را انتخاب میکنند: | | | باید به ارزیاب کمک کند بازخورد خود را دقیق ارزیابی کند | نمونه اولیه سارا یک برگه کوتاه بازخورد است. این برگه قرار نیست جایگزین قضاوت حرفهای ارزیاب شود؛ بلکه | مرحله نهم: ساخت نمونه اولیه | | | | | ۱. یک نقطه قوت مشخص | | | | | کدام رفتار یا بخش سخنرانی مؤثر بود؟ | | | | | ۲. مشاهده قابل استناد | | | | | چه چیزی را دقیقاً دیدید یا شنیدید؟ | | | | این رفتار چه اثری بر فهم، توجه یا تجربه مخاطب داشت؟ | ۳. اثر مشاهدهشده | | | | | ۴. یک اولویت برای بهبود |
مهمترین چیزی که بهتر است در اجرای بعدی تغییر کند چیست؟
- اقدام پیشنهادی سخنران برای اجرای بعدی چه کار مشخصی میتواند انجام دهد؟
در کنار فرم، سارا سه قاعده کوتاه برای ارزیابان تهیه میکند: درباره رفتار یا بخش مشخص سخنرانی صحبت کنید، نه درباره شخصیت فرد؛ بهجای «بهتر شو»، اقدام قابلمشاهده پیشنهاد دهید؛ در هر ارزیابی، یک یا دو اول دو اولویت اصلی را برجسته کنید، نه فهرستی طول ایرادها.
مرحله دهم: اجرای آزمون محدود#
سارا نمونه اولیه را در سه جلسه باشگاه بهصورت آزمایشی اجرا میکند. در این مرحله، هدف او اثبات کاملبودن فرم نیست؛ هدف، بررسی کاربردپذیری و پیامدهای آن است.
شاخصهای بررسی سارا چهار شاخص تعیین میکند: آیا بازخورد شامل یک مشاهده مشخص است؟
آیا اثر یا پیامد آن مشاهده توضیح داده شدهاست؟
آیا پیشنهاد اصلاحی قابل اجراست؟
آیا سخنران پس از دریافت بازخورد میداند گام بعدی او چیست؟
همچنین دو شاخص اجرایی را بررسی میکند: زمان لازم برای تکمیل فرم؛ میزان رضایت ارزیاب و سخنران از فرایند.
نتیجه اولیه آزمون
در دو جلسه نخست، بیشتر ارزیابان توانستند بازخوردهای مشخصتری ارائه کنند. سخنرانان نیز گفتند که بخش «اقدام پیشنهادی» به آنان کمک میکند بدانند برای اجرای بعدی چه کاری باید انجام دهند.
با این حال، چند مشکل نیز آشکار شد: برخی ارزیابان فرم را در ابتدا طولانی میدانستند؛ بعضی ارزیابان میان «مشاهده» و «تفسیر» تفاوت نمیگذاشتند؛ یک عضو تازهوارد گفت که شنیدن نقد مستقیم در حضور همه برای او اضطرابآور است؛ مسئول جلسه نگران بود که تکمیل فرم باعث طولانیشدن برنامه شود؛ برخی ارزیابان در هر پنج بخش فرم، متن طولانی مینوشتند و زمان زیادی صرف میکردند.
مرحله یازدهم: تحلیل بازخورد ذینفعان سارا بازخوردها را فقط بهصورت جملههای پراکنده ثبت نمیکند. او آنها را بر اساس ذینفع، اثر و اقدام اصلاحی دستهبندی میکند.
| اقدام اصلاحی | اهمیت | اثر بر تجربه افراد | منبع | مشاهده یا بازخورد | |||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| زیاد کوتاهکردن توضیحات و حفظ | احتمال تکمیل | ارزیابان | فرم برای بعضی ارزیابان | ||||
| افزودن یک مثال ساده به راهنما | سه بخش اصلی | زیاد | بازخورد همچنان کلی باقی میماند | ناقص فرم | ارزیابان | تفاوت مشاهده و تفسیر روشن نیست | طولانی است |
| ارائه بخشی از بازخورد بهصور تکتبی یا خصوصی | زیاد | کاهش امنیت روانی | سخنران تازهوارد | نقد در حضور جمع برای | |||
| عضو تازهوارد اضطرابآور | |||||||
| تعیین زمان مشخص برای بازخورد و تکمیل فرم پس از جلسه | زیاد | خطر تأخیر در برنامه | مسئول جلسه | زمان جلسه محدود است | است | ||
| حفظ این بخش در نسخه | زیاد | افزایش وضوح گام | سخنرانان | بخش اقدام پیشنهادی مفید | |||
| برگزاری توضیح ۱۵ دقیقهای پیش از جلسه | بعدی | متوسط تا زیاد | تفاوت در کیفیت استفاده از فرم | بعدی | ارزیابان و تسهیلگر | ارزیابان به آموزش کوتاه نیاز دارند | است |
سارا متوجه میشود که اگر فقط به نظر مدیر توجه میکرد، احتمالاً یک آموزش عمومی برای ارزیابان برگزار میکرد؛ اما تحلیل ذینکرد؛ اما تحلیل ذین سه بخش مرتبط است: مهارت ارزیاب؛
ساختار ابزار؛ شرایط دریافت بازخورد توسط سخنران.
مرحله دوازدهم: اصلاح نمونه اولیه سارا بر اساس یافتههای آزمون، نسخه دوم را آماده میکند.
تغییرهای نسخه دوم بخشهای فرم از پنج بخش به چهار بخش کاهش مییابد؛ بخش «مشاهده» و «اثر» با یک مثال توضیح داده میشود؛ ارزیاب موظف میشود فقط یک اولویت اصلی برای بهبود پیشنهاد کند؛ بخش «اقدام پیشنهادی» حفظ میشود؛ سخنران میتواند بخشی از بازخورد را بهصور تکتبی دریافت کند؛ برای تکمیل فرم، زمان تقریبی سه دقیقه در نظر گرفته میشود؛ ارزیابان پیش از اجرای رسمی، یک نمونه تمرینی را بررسی میکنند.
دفتر ثبت تغییرات
| نتیجه | منبع شواهد | دلیل تغییر | تغییر ایجادشده | نسخه | |||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| از نظر آموزشی کامل، | نظر تسهیلگر و سارا | پوشش کامل | فرم پنجبخشی بازخورد | نسخه | |||||
| استفاده سریعتر و فهم بهتر | اما نسبتا طولانی | بازخورد ارزیابان | کاهش بار اجرایی و ابهام | عناصر بازخورد | کوتاهسازی فرم و افزودن مثال | نسخه دوم | نخست | ||
| بازخورد متمرکزتر و | تجربه عضو تازهوارد و | افزایش امنیت | امکان بازخورد کتبی و | نسخه | |||||
| قابلقبولتر | مسئول جلسه | روانی و تمرکز | تعیین یک اولویت اصلی | سوم |
تحلیل سارا در سخنرانی نهایی خود توضیح میدهد که مسئله اولیه فقط این نبود که «برخی ارزیابان مهارت کافی ندارند».
تحلیل ذینفعان نشان داد که کیفیت بازخورد به رابطه میان چند گروه وابسته است.
او به این نتایج میرسد: مدیر باشگاه قدرت رسمی و اختیار تصمیم داشت، اما تجربه مستقیم همه گروهها را نداشت؛ ارزیابان درباره دشواریهای زمانی و ابهام معیارها اطلاعات مهمی ارائه کردند؛ اعضای تازهوارد نشان دادند که نوع ارائه بازخورد بر امنیت روانی و پذیرش آن اثر دارد؛ سخنرانان باتجربه کمک کردند تفاوت میان بازخورد کلی و بازخورد قابل اقدام روشن شود؛ مسئول جلسه محدودیت زمانی را آشکار کرد؛ تسهیلگر آموزشی بر ضرورت حفظ قضاوت حرفهای و جلوگیری از مکانیکی شدن ارزیابی تأکید کرد.
سارا نتیجه میگیرد: راهحل مناسب، فقط آموزش ارزیابان یا فقط استفاده از یک فرم نبود. راهحل زمانی بهتر شد که تجربه دریافتکنندگان، دشواری اجرا کن ندگان، اختیار مدیر و محدودیت زمانی جلسه همزمان در نظر گرفته شد.
یادگیریهای سیستمی سارا
سارا در پایان مطالعه موردی خود، پنج یادگیری اصلی را ثبت میکند:
۱. همه ذینفعان قدرت رسمی ندارند#
عضو تازهوارد ممکن است در تصمیمگیری اختیار رسمی نداشته باشد، اما تجربه او برای تشخیص ضعف فرایند ضروری است.
۲. ذینفعان فقط افراد موافق نیستند#
ارزیاب مخالف بودند، استفاده از فرم مخالف بودند، بخشی از محدودیت عملی راهحل را آشکار کردند. مخالفت آنان دادهای برای اصلاح بود، نه مانعی که باید حذف شود.
۳. یک ذینفع ممکن است در طول پروژه جایگاه متفاوتی پیدا کند#
ارزیابان ابتدا فقط بهعنوان تولیدکننده بازخورد دیده میشدند، اما بعد به همکاران طراحی و آزمایش راهحل تبدیل شدند.
۴. قدرت و مشروعیت همیشه به یک شکل ظاهر نمیشوند#
مدیر قدرت رسمی داشت، اما سخنرانان نیز به دلیل اثرپذیری مستقیم و مشروعیت تجربهشان، باید در اولویت شنیدهشدن قرار میگرفتند.
۵. تحلیل ذینفعان یک فهرست ثابت نیست#
پس از اجرای آزمایشی، گروهی که در ابتدا کماه میتبه نظر میرسید، مانند مسئول جلسه، نقش مهمی در امکانپذیری راهحل پیدا کرد. بنابراین، نقشه ذینفعان باید در طول پروژه بازبینی شود.
جمعبندی مطالعه موردی
سارا در ارائه خود چنین جمعبندی میکند: «من ابتدا تصور میکردم مسئله، ضعف مهارت برخی ارزیابان است. اما با ثبت و تحلیل ذینفعان متوجه شدم که کیفیت بازخورد نتیجه تعامل چند عامل است: معیارهای مشترک، مهارت ارزیاب، زمان جلسه، تجربه سخنران و امنیت روانی. تحلیل ذینفعان به من کمک کرد بهجای تمرکز بر افراد، رابطه میان نقشها و فرایندها را ببینم.
راهحل نهایی نیز از یک آموزش ساده به یک اقدام آزمایشی چندبخشی تبدیل شد: الگوی کوتاه بازخورد، آموزش مختصر ارزیابان و امکان اصلاح بر اساس تجربه سخنرانان.»
در پایان، سارا نشان میدهد که تئوری ذینفعان فقط فهرستکردن افراد یا ترسیم نمودار قدرت نیست؛ بلکه روشی برای پاسخ دادن به این پرسش است: «چه کسانی باید دیده، شنیده و در زمان مناسب درگیر شوند تا تصمیم ما هم قابلاجرا، هم منصفانه و هم پایدار باشد؟»
تمرین و کاربرد#
ده تمرین کاربردی برای نظریه ذینفعان در عمل#
برای تسلط بر این مهارت، تمرینهای زیر را پیش از اجرای پروژه نهایی انجام دهید. لازم نیست همه تمرینها را در باشگاه ارائه کنید؛ یادداشتهای آنها به شما در شناسایی ذینفعان، طراحی تعامل و تحلیل تصمیم کمک میکند.
۱. تبدیل نگاه فرد محور به مسئله سیستمی#
یک جمله قضاوتی انتخاب کنید؛ مانند: «ارزیابان بازخورد مناسبی نمیدهند.»
آن را به مسئلهای تبدیل کنید که موقعیت، رفتار قابلمشاهده، گروههای اثرپذیر و پیامد را مشخص کند.
جمله اولیه بازنویسی قابل بررسی
پرسش راهنما: این مسئله، علاوه بر فرد اجراکننده، به کدام نقشها، اطلاعات یا فرایندها مربوط است؟
۲. شناسایی ذینفعان آشکار و کمتر دیدهشده#
برای مسئله خود، دستکم پنج فرد یا گروه ذینفع را شناسایی کنید. فقط به مدیران و افراد حاضر در جلسه توجه
نکنید.
| چگونه اثر میگذارد؟ چگونه اثر میپذیرد؟ دلیل حضور در فهرست | ذینفع |
|---|---|
| … | … |
| … | … |
پرسش راهنما: چه کسی ممکن است پیامد تصمیم را تحمل کند، اما در گفتوگو حضور نداشته باشد؟
۳. تفکیک خواسته، نیاز و نگرانی#
یکی از ذینفعان را انتخاب کنید. خواسته بیانشده او را از نیاز و نگرانی احتمالی جدا کنید.
خواسته بیانشده نیاز احتمالی نگرانی احتمالی روش بررسی برداشت ذینفع …
…
…
…
…
مثال: درخواست «حذف فرم ارزیابی» ممکن است با نیاز به کاهش بار کاری مرتبط باشد؛ اما این برداشت باید از طریق گفتوگو بررسی شود، نه اینکه قطعی فرض شود.
۴. ترسیم نقشه قدرت، علاقه و اثرپذیری#
ذینفعان را در سه بعد بررسی کنید: - قدرت: توان اثرگذاری بر تصمیم یا اجرا؛ - علاقه: میزان توجه و درگیری با موضوع، نه موافقت با تصمیم؛ - اثرپذیری: شدت پیامد تصمیم برای فرد یا گروه.
| شواهد یا دلیل | اثرپذیری | علاقه | ذینفع قدرت | ||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| … | کم / متوسط / زیاد | کم / متوسط / زیاد | کم / متوسط / زیاد | … | |||
| … | کم / متوسط / زیاد | کم / متوسط / زیاد | کم / متوسط / زیاد | … | |||
| … | کم / متوسط / زیاد | کم / متوسط / زیاد | کم / متوسط / زیاد | … |
پرسش راهنما: کدام ذینفع قدرت کمی دارد، اما به دلیل اثرپذیری زیاد باید بیشتر شنیده شود؟
۵. بررسی قدرت، مشروعیت و فوریت#
سه ذینفع را با استفاده از مدل میچل و همکاران بررسی کنید.
| پیامد برای تعامل | دلیل فوریت | مبنای مشروعیت مطالبه | قدرت اثرگذاری | ذینفع و مطالبه او |
|---|---|---|---|---|
| … | … | … | … | … |
نکته: فوریت به حساسیت زمانی و اهمیت مطالبه مربوط است. بلندتر صحبتکردن یا اصرار بیشتر، بهتنهایی نشانه فوریت نیست. همچنین، این مدل ابزار تحلیل برجستگی ذینفعان است، نه مقیاس ارزش انسانی آنان.
۶. بررسی تعارض منافع و نیازها#
دو ذینفع با خواستههای متفاوت انتخاب کنید.
موضوع اختلاف نیاز گروه اول نیاز گروه دوم نقطه مشترک گزینه قابل بررسی
پرسشهای تحلیلی
- آیا اختلاف درباره هدف است یا روش رسیدن به آن؟
- چه کسی هزینه گزینه پیشنهادی را میپردازد؟
- آیا میتوان بخشی از نیاز هر دو گروه را تأمین کرد؟
۷. شنیدن ذینفع کمنفوذ#
با یک فرد کمنفوذ اما مستقیماً اثرپذیر گفتوگو کنید. از او بخواهید یک تجربه مشخص را شرح دهد.
| برداشت اصلاحشده | تجربه بیانشده پیامد برای فرد برداشت اولیه من |
|---|---|
پرسش راهنما: چه چیزی شنیدید که از طریق گفتوگو با مدیر یا مسئول اجرا آشکار نمیشد؟
۸. طراحی برنامه تعامل#
برای هر ذینفع، هدف و سطح تعامل را مشخص کنید.
| روش مسئول و زمان | هدف تعامل سطح تعامل | ذینفع |
|---|---|---|
| … | … | … |
سطح تعامل میتواند اطلاعرسانی، مشورت، درگیر کردن در بررسی، همکاری در طراحی یا واگذاری تصمیم در محدودهای مشخص باشد.
نکته: سطحی را وعده دهید که واقعاً اختیار اجرای آن را دارید.
۹. ثبت منطق تصمیم و مسئولیتها#
یک اقدام پیشنهادی را از نظر پیامدهای آن برای گروههای مختلف بررسی کنید.
| گزینه فایده برای چه کسانی؟ هزینه یا خطر برای چه کسانی؟ تصمیم و دلیل |
|---|
| … |
سپس مسئولیتها را روشن کنید.
| زمان روش پیگیری | مسئول انجام فرد پاسخگو | فعالیت | |
|---|---|---|---|
| اجرای آزمایشی | آمادهسازی اقدام | ||
| بازبینی تصمیم | دریافت بازخورد |
۱۰. اجرای آزمون محدود و استخراج یادگیری#
یک اقدام کوچک را دستک میکبار اجرا کنید و پیامد آن را برای ذینفعان مختلف بررسی نمایید.
| یادداشت من | بخش | |
|---|---|---|
| چه کسانی درگیر بودند؟ | اقدام آزمایشی چه بود؟ | |
| در عمل چه اتفاقی افتاد؟ | انتظار چه نتیجهای داشتیم؟ | |
| چه شواهدی داریم؟ | چه کسی سود برد یا با دشواری مواجه شد؟ | |
| چه چیزی باید اصلاح شود؟ |
دفتر ثبت تغییرات
| وضعیت بررسی نتیجه اجراشده / نیازمند آزمون | اجراشده / نیازمند آزمون | تغییر ایجادشده | بازخورد یا شاهد | بخش اصلاحشده |
|---|---|---|---|---|
مرور و بهکارگیری
پیش از سخنرانی، برای پاسخ تأملی به پرسشهای زیر زمان بگذارید.
- چگونه مطمئن میشوید فهرست ذینفعان فقط شامل افراد پرنفوذ یا در دسترس نیست؟
- اگر یک ذینفع قدرت کمی داشته باشد، اما بیشترین آسیب را از تصمیم ببیند، چه مسئولیتی در قبلاً او دارید؟
- چگونه میان خواسته بیانشده فرد و برداشت خود از نیاز او تفاوت میگذارید؟
- اگر منافع دو گروه با یکدیگر ناسازگار باشد، تصمیم را بر چه معیاری میگیرید و چگونه توضیح میدهید؟
- چگونه میتوانید مشورت بگیرید، بدون اینکه وعده اختیار یا پذیرش همه پیشنهادها را بدهید؟
- چه تغییرهایی در پروژه باعث میشود نقشه و برنامه تعامل با ذینفعان را بازبینی کنید؟
- چگونه نشان میدهید که تحلیل ذینفعان واقعاً تصمیم شما را تغییر دادهاست و فقط یک فعالیت کاغذی نبوده است؟
تکلیف خود را کامل کنید#
اکنون که مبانی و تمرینهای نظریه ذینفعان را مطالعه کر دهاید، پروژه عملی خود را اجرا کنید.
گام ۱ | انتخاب مسئله#
یک مسئله یا تصمیم واقعی، محدود و قابل آزمایش انتخاب کنید که بر چند فرد یا گروه اثر داشته باشد.
مسئله انتخابی من: …
تیم یا محیط مورد بررسی: …
اهمیت مسئله و شواهد اولیه: …
تصمیم یا اقدامی که امکان بررسی و تغییر آن وجود دارد: …
گام ۲ | شناسایی و ثبت ذینفعان#
دستکم پنج فرد یا گروه مرتبط را شناسایی و در دفتر ذینفعان ثبت کنید. فهرست را به افراد شرکتکننده در
جلسه محدود نکنید.
| نیاز یا نگرانی منبع اطلاعات نیاز به بررسی بیشتر | رابطه با مسئله | فرد یا گروه |
|---|---|---|
| … | … | … |
| … | … | … | … | … |
|---|---|---|---|---|
| … | … | … | … | … |
دستک میک فرد با تجربه مستقیم و یک ذینفع کمنفوذ اما اثرپذیر را در فرایند شنیدن دیدگاهها در نظر بگیرید؛ این دو ویژگی ممکن است در یک نفر وجود داشته باشد.
گام ۳ | تعیین محدوده اختیار#
پیش از تعامل مشخص کنید
- چه موضوعی قابل تغییر است؟
- چه محدودیتهایی وجود دارد؟
- چه کسی تصمیم نهایی را میگیرد؟
- ذینفعان بر کدام بخش تصمیم اثر خواهند داشت؟
- اجرای آزمایشی به تأیید چه کسی نیاز دارد؟
| محدودیت فرد تصمیمگیرنده | موضوع حدود اختیار |
|---|---|
| … | … |
این اطلاعات را پیش از نظرخواهی به افراد اعلام کنید.
گام ۴ | تحلیل ذینفعان و طراحی تعامل#
دو ابزار را تکمیل کنید: ۱. نقشه قدرت، علاقه و اثرپذیری؛ ۲. بررسی قدرت، مشروعیت و فوریت برای مطالبات اصلی.
سپس برنامه تعامل را بنویسید: | زمان | سطح و روش تعامل مسئول | دلیل اولویت تعامل | ذینفع | | --- | --- | --- | --- | | … | … | … | … | | | | | |
نکته: کمبود نقدرت یا علاقه، بهتنهایی دلیل کنار گذاشتن یک گروه نیست.
گام ۵ | اجرای تعامل و بررسی برداشتها#
با روشهایی مانند گفتوگوی کوتاه، فرم بازخورد یا نشست مشترک، تجربههای واقعی را جمعآوری کنید.
در زمان اجرا: - پرسشهای بیطرفانه بپرسید؛ - میان گفته فرد و برداشت خود تفاوت بگذارید؛ - مخالفتها و پیامدهای منفی احتمالی را ثبت کنید؛ - از افراد بخواهید گروههای نادیدهگرفتهشده را معرفی کنند؛ - برداشتهای مهم خود را با گوینده بررسی کنید.
| اثر بر تحلیل یا تصمیم | شاهد | دیدگاه یا تجربه مهم | ذینفع |
|---|---|---|---|
| … | … | … | … |
گام ۶ | انتخاب اقدام و آمادهسازی نمونه اولیه#
بر اساس تحلیل ذینفعان، یک اقدام ساده و قابل آزمایش انتخاب کنید.
نوع اقدام
□ اصلاح یک فرم □ تغییر روش اطلاعرسانی □ اصلاح زمانبندی □ تغییر تقسیم مسئولیت □ ایجاد مسیر دریافت و پیگیری بازخورد □ تهیه راهنمای کوتاه □ اقدام دیگر: …
اقدام انتخابی: …
کدام نیازها را پاسخ میدهد؟ …
چه هزینه یا خطری برای دیگران دارد؟ …
دلیل انتخاب و فرد تأییدکننده: …
گام ۷ | اجرای آزمون محدود#
اقدام را دستکم یکبار در محدوده تأییدشده اجرا کنید.
زمان و محل افراد یا گروههای درگیر مسئول اجرا شاخصهای بررسی
نتیجه را فقط با رضایت مدیر یا تعداد موافقان نسنجید. بررسی کنید: - آیا نیاز مورد نظر بهتر پاسخ داده شد؟
- آیا دشواری تازهای برای گروه دیگری ایجاد شد؟
- آیا بار اجرایی قابلقبول بود؟
- آیا افراد میدانستند نظرشان چگونه بررسی شدهاست؟
گام ۸ | اصلاح اقدام و بهروزرسانی تحلیل#
بازخورد یا مشاهده ذینفع مرتبط اصلاح اقدام یا برنامه تعامل دلیل
اگر ذینفع جدید، مطالبه تازه یا تغییر مهمی در قدرت و اثرپذیری شناسایی شد، دفتر و نقشه ذینفعان را نیز بهروزرسانی کنید.
مشخص کنید کدام اصلاح اجراشده و کدام هنوز نیازمند آزمون است.
گام ۹ | آمادهسازی سخنرانی نهایی#
یک سخنرانی تحلیلی و کاربردی ۸ تا ۱۰ دقیقهای آماده کنید.
سخنرانی باید روشن کند: - مسئله چه بود و چه کسانی از آن اثر میپذیرفتند؟
- ذینفعان چگونه شناسایی و تحلیل شدند؟
- چه کسی در نگاه اولیه نادیده مانده بود؟
- سطح تعامل با هر گروه چگونه تعیین شد؟
- کدام نیازها یا منافع با یکدیگر تعارض داشتند؟
- تحلیل ذینفعان چگونه بر تصمیم اثر گذاشت؟
- اقدام آزمایشی چه نتیجهای داشت؟
- چه چیزی اصلاح شدو مسئول گام بعدی کیست؟
ساختار پیشنهادی سخنرانی
| محتوای پیشنهادی معرفی ذینفعان و گروههای کمتر دیدهشده | دقیقه اول مسئله و اهمیت آن | زمان تقریبی دقیقه دوم | |
|---|---|---|---|
| برنامه تعامل و یافتههای گفتوگوها | تحلیل قدرت، علاقه، اثرپذیری و مطالبات | دقیقه پنجم | دقیقه سوم و چهارم |
| نتیجه، بازخورد و اصلاح | تصمیم و اقدام آزمایشی | دقیقه هفتم و هشتم | دقیقه ششم |
| یادگیری سیستمی، مسئولیتها و گام بعدی | دقیقه نهم و دهم |
برای ارائه هشتدقیقهای، بخش جمعبندی و گام بعدی را در دقیقه هشتم ادغام کنید.
گام ۱۰ | آماده سازی شواهد#
مدارک اصلی پروژه را برای بررسی ارزیاب آماده کنید: □ تعریف مسئله و محدوده اختیار □ دفتر ذینفعان □ نقشه قدرت، علاقه و اثرپذیری □ تحلیل قدرت، مشروعیت و فوریت □ برنامه تعامل و خلاصه یافتهها □ اقدام آزمایشی و نتیجه آن □ دفتر ثبت تغییرات و مسئولیتهای بعدی در سخنرانی، دستک مسه شاهد کلیدی را نمایش دهید یا توضیح دهید؛ لازم نیست همه جدولها را برای مخاطبان بخوانید.
تذکر اخلاقی: اطلاعات شخصی و دیدگاههای حساس را محرمانه نگه دارید. برای استفاده از تصویر، نقلقول قابل شناسایی یا پیام خصوصی، رضایت فرد را بگیرید.
چکلی ستنهایی عضو#
پیش از ارائه بررسی کنید
□ مسئله من واقعی، محدود و قابل بررسی است.
□ ذینفعان را فقط به مدیران و افراد حاضر در جلسه محدود نکردهام.
□ دفتر ذینفعان را تکمیل کردهام.
□ تجربه افراد مستقیماً اثرپذیر و کمنفوذ را شنیدهام.
□ خواستههای بیانشده را از برداشت خود درباره نیازها جدا کردهام.
□ قدرت، علاقه و اثرپذیری را با یکدیگر اشتباه نگرفتهام.
□ مشروعیت و فوریت مطالبات اصلی را با دلیل بررسی کردهام.
□ قدرت کم را به معنای اهمیت کم در نظر نگرفتهام.
□ حدود اختیار و تصمیمگیرنده نهایی مش خصاند.
□ برنامه تعامل، مسئول و زمان دارد.
□ اختلافها و پیامدهای منفی احتمالی را ثبت کردهام.
□ میتوانم نشان دهم تحلیل ذینفعان چگونه بر تصمیم اثر گذاشته است.
□ اقدام آزمایشی دستکم یکبار اجراشدهاست.
□ از گروههای مختلف بازخورد گرفتهام.
□ اقدام یا برنامه تعامل را بر اساس شواهد اصلاح کردهام.
□ اصلاحات اجراشده را از پیشنهادهای هنوز آزمودهنشده جدا کردهام.
□ مسئولیتها و زمان بازبینی بعدی مش خصاند.
□ اطلاعات شخصی و دیدگاههای حساس را بدون اجازه منتشر نمیکنم.
□ در سخنرانی، تجربه و شواهد را تحلیل میکنم، نه اینکه فقط تعریف نظریه را بیان کنم.