دانشنامه پارس مسترزپارس مسترز ایران toastmasters.ir ↗

ایستگاه ۲ از ۵ • پژوهشگر مرز آشوب • V-MATH سطح ۵: نمایش تخصص

پیش‌بینی آشوب

نظریهٔ آشوب: آیا بال زدن یک پروانه طوفان می‌سازد؟

  • پروژه
  • ⏱ ۴ تا ۶ دقیقه
فهرست این صفحه
تصویر ایستگاه ۲: پیش‌بینی آشوب

نظریهٔ آشوب: آیا بال زدن یک پروانه طوفان می‌سازد؟

هدف‌های این ایستگاه#

  • تفاوت «تصادفی» و «آشوبناک» را با مثال توضیح دهی.
  • حساسیت به شرایط اولیه را با نگاشت لجستیک و ماشین‌حساب نشان دهی.
  • یک آزمایش ساده (دومینو یا شیر آب) را اجرا، ثبت و تحلیل کنی.
  • گزارش کتبی تایپ‌شده بنویسی و در ارائهٔ ۴ تا ۶ دقیقه‌ای حد پیش‌بینی‌پذیری را توضیح دهی.

مأموریت تو: کارآگاه آشوب

هدف
گزارش کتبی تایپ‌شده بنویسی و در ارائهٔ ۴ تا ۶ دقیقه‌ای حد پیش‌بینی‌پذیری را توضیح دهی.
نمای کلی
یکی از دو سناریو را انتخاب کن: الف) صف ۲۰ تا ۳۰ دومینو بچین، یک‌بار عادی بیندازش و یک‌بار فقط یکی از مهره‌ها را حدود ۱ میلی‌متر جابه‌جا کن و نتیجه‌ها را مقایسه کن؛ ب) شیر آب را آرام باز کن، فاصلهٔ ۱۰ قطرهٔ منظم را ثبت کن، بعد کمی بازترش کن، ۲۰ قطره را ثبت کن و بکوش قطرهٔ ۲۱ را پیش‌بینی کنی. افزون بر آن، آزمایش ماشین‌حساب نگاشت لجستیک را انجام بده. همه را در گزارش کتبی تایپ‌شده و ارائهٔ ۴ تا ۶ دقیقه‌ای بیاور.

بخش ۱: ماجرا: ماشینی که قانون دارد اما غیرقابل پیش‌بینی است#

ادوارد لورنتس، هواشناس، در سال ۱۹۶۱ یک شبیه‌سازی هوا را دوباره اجرا کرد؛ این بار عدد ۰٫۵۰۶۱۲۷ را گرد کرد و ۰٫۵۰۶ وارد کرد. انتظار داشت تقریباً همان نتیجه را بگیرد، اما پس از مدتی هوای شبیه‌سازی کاملاً فرق کرد! نه رایانه خراب بود و نه فرمول؛ سیستم «آشوبناک» بود. بعدها او این ایده را «اثر پروانه‌ای» نامید: آیا بال زدن پروانه‌ای در برزیل می‌تواند طوفانی در تگزاس به راه بیندازد؟ (پاسخ کوتاه: نه مستقیم، اما خطای کوچک امروز، پیش‌بینی دور را بی‌اعتبار می‌کند.)

بخش ۲: تصادفی#

نتیجه با قانون مشخص نمی‌شود؛ مثل پرتاب تاس. حتی با دانستن همه‌چیز، نتیجهٔ بعدی را نمی‌دانی.

بخش ۳: آشوبناک (قطعی)#

قانون کاملاً دقیق است و هر گام از گام قبلی محاسبه می‌شود، اما تفاوت کوچک در شروع، در زمان بزرگ و بزرگ‌تر می‌شود.

بخش ۴: منظم#

تفاوت کوچک، کوچک می‌ماند؛ مثل آونگ ساده یا گردش زمین به دور خورشید.

بخش ۵: آزمایش ماشین‌حساب#

با ۴ = r و ۰٫۲ = x شروع کن: ۴ × ۰٫۲ × ۰٫۸ = ۰٫۶۴؛ گام بعد ۴ × ۰٫۶۴ × ۰٫۳۶ = ۰٫۹۲۱۶؛ بعد ۰٫۲۸۹۰ و بعد ۰٫۸۲۱۹. حالا با ۰٫۲۰۰۱ شروع کن: ۰٫۶۴۰۲، ۰٫۹۲۱۳، ۰٫۲۸۹۹، ۰٫۸۲۳۵. اختلاف در ۴ گام از ۰٫۰۰۰۱ به حدود ۰٫۰۰۱۵ رسید؛ یعنی ۱۵ برابر شد. در نمودار می‌بینی که در این مثال تا حدود گام ۱۲ دو مسیر هنوز نزدیک‌اند و از آنجا به بعد هیچ ربطی به هم ندارند. نکته: ماشین‌حساب‌ها گرد می‌کنند؛ پس اگر نتیجهٔ تو پس از چند گام با نمودار فرق کرد، خودش نمونه‌ای از همین اثر پروانه‌ای است!

نمودار و تصویر آموزشی ایستگاه پیش‌بینی آشوب
نمودار و تصویر آموزشی ایستگاه پیش‌بینی آشوب

بخش ۶: چند روز پیش‌بینی؟#

فرض کن خطای اندازه‌گیری دما ۰٫۰۰۱ درجه است و (در یک مدل ساده) خطا هر روز دو برابر شود. پس از ۱۰ روز: ۰٫۰۰۱ × ۱۰۲۴ ≈ ۱ درجه. پس از ۱۳ روز: ۰٫۰۰۱ × ۸۱۹۲ ≈ ۸ درجه؛ دیگر پیش‌بینی بی‌معنی است. اگر اندازه‌گیری را ۱۰ برابر دقیق‌تر کنیم (۰٫۰۰۰۱)، فقط حدود ۳ روز بیشتر به دست می‌آوریم، چون ۲ × ۲ × ۲ × ۲ = ۱۶ > ۱۰. درس آشوب: دقت بیشتر، عمر پیش‌بینی را فقط کمی بیشتر می‌کند.

نمودار و تصویر آموزشی ایستگاه پیش‌بینی آشوب

بخش ۷: نظم یا آشوب؟#

با ۲٫۸ = r و ۰٫۲ = x حساب کن: ۰٫۴۴۸، ۰٫۶۹۲۴، ۰٫۵۹۶۳، ۰٫۶۷۴۰، ... مقدارها کم‌کم به حدود ۰٫۶۴۳ می‌رسند و همان‌جا آرام می‌گیرند (برای هر شروعی بین ۰ و ۱). با ۳٫۲ = r بین دو عدد حدود ۰٫۵۱۳ و ۰٫۸۰۰ رفت‌وبرگشت می‌کنند. با ۴ = r هیچ الگوی تکراری پیدا نمی‌شود. یک فرمول، سه رفتار: همهٔ تفاوت از یک عدد r است.

نمودار و تصویر آموزشی ایستگاه پیش‌بینی آشوب
نمودار و تصویر آموزشی ایستگاه پیش‌بینی آشوب

بخش ۸: آشوب کجا دیده می‌شود؟#

هواشناسی: پیش‌بینی چند روز آینده خوب است، اما پیش‌بینی دقیق هوای حدود دو هفته بعد ممکن نیست؛ برای همین هواشناسان چند پیش‌بینی با شروع‌های کمی متفاوت اجرا می‌کنند. قلب: ضربان قلب سالم کمی تغییرپذیری دارد؛ کاهش این تغییرپذیری گاهی نشانهٔ مشکل است. طبیعت و جمعیت جانوران: همان نگاشت لجستیک نخست برای مدل کردن جمعیت به کار رفت. ترافیک: یک ترمز کوچک می‌تواند موجی از توقف بسازد که کیلومترها عقب‌تر حس می‌شود.

نمودار و تصویر آموزشی ایستگاه پیش‌بینی آشوب
نمودار و تصویر آموزشی ایستگاه پیش‌بینی آشوب

بخش ۹: «آشوب یعنی تصادف»#

نه! سیستم آشوبناک قانون دقیق دارد؛ فقط به شروع خیلی حساس است.

بخش ۱۰: «هر سیستمی آشوبناک است»#

نه! صف دومینوی صاف معمواً لمنظم است: جابه‌جایی ۱ میلی‌متری اغلب نتیجه را عوض نمی‌کند. همین مقایسه آزمایش تو را جذاب می‌کند.

بخش ۱۱: «با رایانهٔ قوی‌تر همه‌چیز پیش‌بینی‌پذیر می‌شود»#

نه! خطای شروع همیشه هست و رشد می‌کند.

بخش ۱۲: مراحل انجام پروژه#

  1. آزمایش ماشین‌حساب را با ۰٫۲ و ۰٫۲۰۰۱ تا ۱۵ گام انجام بده و جدول بکش.
  2. سناریوی دومینو یا شیر آب را انتخاب کن و وسایل را آماده کن.
  3. آزمایش را دست‌کم سه بار تکرار کن و همه را ثبت کن.
  4. پیش‌بینی‌ات را بنویس و با نتیجه مقایسه کن: سیستم تو منظم بود یا آشوبناک؟
  5. یک نمونهٔ واقعی آشوب پیدا کن و توضیح بده.
  6. گزارش کتبی تایپ‌شده بنویس و ارائه را آماده کن.
نمودار و تصویر آموزشی ایستگاه پیش‌بینی آشوب

بخش ۱۳: ساختار ارائهٔ ۴ تا ۶ دقیقه‌ای#

مقدمه (حدود ۱ دقیقه): داستان لورنتس و عدد گرد شده. مفهوم (حدود ۱ دقیقه): تصادفی، منظم، آشوبناک. آزمایش (حدود ۲ دقیقه): نمایش یا فیلم کوتاه آزمایش و جدول ماشین‌حساب. نتیجه (حدود ۱ تا ۲ دقیقه): حد پیش‌بینی در هوا یا زندگی و آموخته‌های تو. تمرین سریع: نگاشت لجستیک را با ۲٫۸ = r پنج گام حساب کن و ببین به کجا می‌رسد. جدول‌ها، پیش‌بینی و نتیجه را در گزارش کتبی تایپ‌شده بیاور. گزارش را به تسهیلگر سرپرست بده؛ اگر خواستی، فیلم کوتاه آزمایش را هم (اختیاری) در ارائه نشان بده.

خودآزمایی#

گزینهٔ درست را انتخاب کن و «بررسی پاسخ‌ها» را بزن.

۱ کدام جمله دربارهٔ سیستم آشوبناک درست است؟

۲ در نگاشت لجستیک با ۲٫۸ = r، مقدارها پس از چند گام...

۳ اگر خطای شروع هر روز دو برابر شود، ۱۰ برابر دقیق‌تر کردن اندازه‌گیری...

نمایش پاسخ‌نامه

۱. قانون دقیق دارد اما به شرایط اولیه بسیار حساس است؛ ۲. در یک عدد آرام می‌گیرند؛ ۳. فقط حدود ۳ روز بیشتر می‌دهد

پرسش‌های مرور و کاربرد#

  1. فرق «تصادفی» و «آشوبناک» را با یک مثال توضیح بده.
  2. آزمایش ماشین‌حساب تو چه چیزی را نشان داد؟
  3. سیستم آزمایش تو (دومینو یا شیر آب) منظم بود یا آشوبناک؟ از کجا فهمیدی؟
  4. چرا پیش‌بینی هوای دو هفته بعد دشوار است؟

مهر گذرنامه: پیش از رفتن به ایستگاه بعد#

پیش از رفتن به ایستگاه بعدی، این موارد را علامت بزن:

آفرین! یک مهر دیگر در گذرنامهٔ ریاضی‌ات خورد.

پارس مسترز ایران — با هم، رساتر سخن می‌گوییم.

© ۱۳۹۷ پارس مسترز ایران. تمامی حقوق محفوظ است. پارس مسترز ایران، نشان (لوگوی) پارس مسترز ایران و تمامی علائم تجاری و حقوق نشر مربوط به پارس مسترز ایران، دارایی انحصاری این سازمان است و استفاده از آن‌ها تنها با کسب اجازه مجاز است.

toastmasters.ir • docs.toastmasters.ir • کد منبع با مجوز MIT