
شکلهایی که در خودشان تکرار میشوند؛ از سرخس و کلم بروکلی تا قالی ایرانی
هدفهای این ایستگاه#
- بفهمی فراکتال چیست و «خودمتشابهی» یعنی چه.
- دستکم ۵ فراکتال در طبیعت، هنر یا فناوری پیدا و عکاسی کنی.
- یک فراکتال ساده بسازی و تعداد تکهها در هر مرحله را بشماری.
- گزارش کتبی تایپشده بنویسی و در ارائهٔ ۴ تا ۶ دقیقهای کشفهایت را نشان دهی.
مأموریت تو: شکارچی فراکتال شو
- هدف
- گزارش کتبی تایپشده بنویسی و در ارائهٔ ۴ تا ۶ دقیقهای کشفهایت را نشان دهی.
- نمای کلی
- فراکتالها را در اطرافت شکار و عکاسی کن، مثلث سرپینسکی یا دانهٔ برف کخ را بساز، «موّلد» (تکهٔ تکرارشونده) آن را پیدا کن، دربارهٔ کشفهایت با خانواده گفتوگو کن، گزارش کتبی تایپشده را به تسهیلگر سرپرست بده و در ارائهٔ ۴ تا ۶ دقیقهای با نماجا یا کاردستی رازش را فاش کن.
بخش ۱: فراکتال چیست؟#
کیانا یک کلم بروکلیِ رومی را برداشت و یکُگل کوچکش را جدا کرد. وای! آن گل کوچک، خودش یک کلم کامل اما مینیاتوری بود. این همان «خودمتشابهی» است: یک تکه، شبیه کل. فراکتال شکلی است که با تکرار یک قانون ساده، بارها و بارها در اندازههای کوچکتر ساخته میشود.
بخش ۲: مثلث سرپینسکی#
مرحلهٔ : ۰ یک مثلثُپر. مرحلهٔ : ۱ وسطهای سه ضلع را به هم وصل کن و مثلث وسطی را خالی کن؛ ۳ مثلثُپر میماند. مرحلهٔ : ۲ همین کار را با هر کدام از آن ۳ مثلث بکن؛ ۳ × ۳ = ۹ مثلث. مرحلهٔ : ۳ ۹ × ۳ = ۲۷. قانون: تعداد مثلثها در مرحلهٔ n برابر ۳ به توان n است.


بخش ۳: دانهٔ برف کخ#
یک پارهخط را سه قسمت کن، قسمت وسط را بردار و به جایش دو ضلع یک مثلث متساوی لاضلاع بگذار. حالا ۴ تکه داری که هر کدام یکسوم طول اول است؛ پس طول کل ۴/۳ برابر شد. اگر طول اول ۱ باشد: مرحلهٔ ۱ ← ۱٫۳۳، مرحلهٔ ۲ ← ۱٫۷۸، مرحلهٔ ۳ ← ۲٫۳۷. با ادامهٔ تکرار، طول بینهایت بزرگ میشود؛ اما شکل همیشه در یک صفحهٔ کوچک جا میشود!


بخش ۴: مراحل انجام پروژه#
- شکار فراکتال: دستکم ۵ فراکتال در طبیعت (برگ، درخت، ابر، رود، صدف)، خانه (فرش، کاشی) یا فناوری (آنتن، تصویر بازیها) پیدا و عکاسی کن.
- ساختن: مثلث سرپینسکی یا دانهٔ برف کخ را دستکم تا مرحلهٔ ۳ با مداد، کاغذ رنگی یا نرمافزار بساز.
- کشف «مو دّل»: در هر فراکتال تکهٔ کوچکی را که مدام تکرار میشود پیدا و رنگی کن (برای نمونه یک مثلث کوچک در سرپینسکی).
- شمارش: در جدولی بنویس در هر مرحله چند تکه داری و الگوی رشد را پیدا کن.
- داستان تصویری: کشفهایت را با عکس و نقاشی در یک نماجا یا پوستر بچین.
- گفتوگو با خانواده: کشفهایت را نشان بده و بپرس آنها کجا فراکتال دیدهاند.
- پیشنهاد فراکتالی: یک ایده بده که چطور میتوان از فراکتال در زندگی (طراحی، هنر، مرتب کردن اتاق) الهام گرفت.
- گزارش و ارائه: گزارش کتبی تایپشده را بنویس و در ۴ تا ۶ دقیقه با نماجا یا کاردستی ارائه بده.
بخش ۵: طبیعت#
سرخس، شاخههای درخت، رگهای برگ، دانهٔ برف، خط ساحل و شاخههای رود.
بخش ۶: هنر ایرانی#
نقشهای تکرارشونده در قالی، گرهچینی و کاشیکاری؛ ستارههایی درون ستارههای بزرگتر.
بخش ۷: فناوری#
آنتنهای فراکتالی گوشی، ساختن کوه و ابر در بازیها و پویانماییها، فشردهسازی تصویر.
بخش ۸: بدن طبیعت#
شاخهشاخه شدن رودها و صاعقه نشان میدهد طبیعت با قانونهای ساده، شکلهای پیچیده میسازد.



بخش ۹: نکتههای طلایی#
فراکتال واقعی در طبیعت تا بینهایت ادامه ندارد؛ فقط چند مرحله تکرار میشود. همیشه «قانون تکرار» را با یک جمله توضیح بده. شمارش و جدول، ارائهات را از «قشنگ» به «ریاضی» تبدیل میکند.
خودآزمایی#
گزینهٔ درست را انتخاب کن و «بررسی پاسخها» را بزن.
نمایش پاسخنامه
۱. هر تکهٔ شکل شبیه کل شکل است؛ ۲. ۲۷؛ ۳. چهارسوم برابر
پرسشهای مرور و کاربرد#
- کدام فراکتالها را شکار کردی و کدام از همه جالبتر بود؟
- «موّلد» فراکتالی که ساختی چه بود؟
- جدول شمارشات چه الگویی نشان داد؟
- یک فراکتال در هنر ایرانی نام ببر و توضیح بده کجا تکرار میشود.
مهر گذرنامه: پیش از رفتن به ایستگاه بعد#
پیش از رفتن به ایستگاه بعدی، این موارد را علامت بزن:
آفرین! یک مهر دیگر در گذرنامهٔ ریاضیات خورد.