
نقشهٔ دوستیها با گراف: نقطهها، خطها و رازهای یک جمع
هدفهای این ایستگاه#
- بفهمی گراف چیست: نقطه (رأس) و خط (یال).
- نقشهٔ دوستی یک گروه واقعی دستکم ۶ نفره را بکشی و درجهٔ هر نفر را بشماری.
- مرکز، پل و گروههای کوچک را در شبکه پیدا کنی و با قضیهٔ دوستی آشنا شوی.
- گزارش کتبی تایپشده بنویسی و در ارائهٔ ۴ تا ۶ دقیقهای شبکهات را رونمایی کنی.
مأموریت تو: نقشهکش شبکه شو
- هدف
- گزارش کتبی تایپشده بنویسی و در ارائهٔ ۴ تا ۶ دقیقهای شبکهات را رونمایی کنی.
- نمای کلی
- یک گروه دستکم ۶ نفره برگزین، با اجازهٔ آنها نقشهٔ دوستیها را بکش، درجهها را بشمار، مرکز و پل را پیدا کن، کاربردی واقعی برای شبکهات پیشنهاد بده، گزارش کتبی تایپشده را به تسهیلگر سرپرست بده و در ارائهٔ ۴ تا ۶ دقیقهای شبکهٔ پنهان را آشکار کن.
بخش ۱: حریم خصوصی دادههای آدمها (قاعدهٔ ۳۱)#
حریم خصوصی دادههای آدمها (قاعدهٔ ۳۱)
پیش از جمعآوری هر دادهٔ دوستی، از هر نفر اجازه بگیر و رضایت شفاهی والدینش را هم بگیر؛ در گراف و گزارش فقط نام مستعار بنویس (مثلاً «الف»، «ب» یا نام یک میوه) و نقشه را عمومی منتشر نکن.
بخش ۲: گراف چیست؟#
فرض کن آوا با سارا و میلاد دوست است، سارا با پویا هم دوست است. اگر هر نفر را یک نقطه و هر دوستی را یک خط بکشیم، یک «گراف» داریم. تعداد خطهایی که به یک نقطه میرسد «درجه» نام دارد؛ یعنی تعداد دوستان آن نفر.
بخش ۳: دست دادن#
۴ نفر وارد اتاق میشوند و هر کس با همهٔ بقیه دست میدهد. هر نفر با ۳ نفر دست میدهد: ۴ × ۳ = ۱۲؛ اما هر دستدادن را دو بار شمردهایم (یک بار برای هر نفر)، پس ۱۲ ÷ ۲ = ۶ دستدادن. قانون: جمع درجهها همیشه دو برابر تعداد خطهاست.

بخش ۴: قضیهٔ دوستی (قضیهٔ مهمانی)#
ریاضیدانان (اردیش، رنیی و شوش، ۱۹۶۶) ثابت کردند: اگر در یک جمعِ محدود، هر دو نفر «دقیقاً یک» دوست مشترک داشته باشند، آنوقت یک نفر هست که با همه دوست است! و شکل شبکه حتماً مثل «آسیاب بادی» است: چند مثلث دوستی که همه در آن یک نفر به هم میرسند.
بخش ۵: آسیاب بادی پویا#
هفت نفر: پویا وسط است و با همه دوست. بقیه دوتادوتا با هم دوستاند: آوا با سارا، شایان با ریحانه، میلاد با حسام. حالا آوا و سارا دوست مشترکشان فقط پویاست؛ آوا و پویا دوست مشترکشان فقط سارا است؛ آوا و شایان هم فقط پویا. شرط برقرار است و پویا مرکز است. درجهٔ پویا ۶ و درجهٔ بقیه ۲ است؛ جمع درجهها ۶ + ۱۲ = ۱۸ و تعداد خطها ۹.



بخش ۶: مراحل انجام پروژه#
- انتخاب گروه: یک گروه دستکم ۶ نفره (کلاس، تیم، فامیل یا باشگاه) برگزین و از اعضا اجازه بگیر؛ میتوانی به جای نام واقعی از نام مستعار استفاده کنی.
- جمعآوری داده: از هر نفر بپرس در این گروه با چه کسانی دوست یا همبازی است.
- رسم گراف: هر نفر را یک نقطه و هر دوستی دوطرفه را یک خط بکش.
- شمارش: درجهٔ هر نفر را بنویس و درستی «جمع درجهها = ۲ × تعداد خطها» را بررسی کن.
- کشف نقشها: مرکز (بیشترین درجه)، پل (کسی که دو گروه را به هم وصل میکند) و مثلثهای دوستی را پیدا کن.
- آزمون قضیهٔ دوستی: بررسی کن آیا در شبکهات هر دو نفر دقیقاً یک دوست مشترک دارند؟ اگر نه، کجا فرق دارد؟
- کاربرد: پیشنهاد بده این نقشه به چه کاری میآید (پخش سریع خبر، ساختن تیم، کمک به تازهواردها).
- گزارش و ارائه: گزارش کتبی تایپشده را بنویس و در ۴ تا ۶ دقیقه با نمودار شبکه ارائه بده.
بخش ۷: ماجرای تیم مطالعهٔ سارا#
سارا عضو دو گروه است: گروه نیما و الهام و گروه کیان و مهسا. وقتی معلم پروژهای گروهی داد، سارا «پل» شد و دو گروه را به هم وصل کرد؛ کار سریعتر پیش رفت و رضا هم که فقط مهسا را میشناخت، از طریق مهسا به تیم پیوست. پلها در شبکه، آدمهای مهمی هستند!

بخش ۸: کوتاهترین راه#
گراف میتواند راهها را هم نشان دهد. از خانه تا مدرسه: خانه تا الف ۴ دقیقه، خانه تا ب ۲، الف تا ب ۱، الف تا مدرسه ۳، ب تا مدرسه ۶. راه خانه، ب، مدرسه = ۲ + ۶ = ۸؛ راه خانه، الف، مدرسه = ۴ + ۳ = ۷؛ اما خانه، ب، الف، مدرسه = ۲ + ۱ + ۳ = ۶ دقیقه؛ کوتاهترین! مسیریابهای نقشه دقیقاً همین را حساب میکنند.

بخش ۹: گراف در زندگی#
شبکههای اجتماعی پیشنهاد «دوستان احتمالی» را با گراف میدهند. مسیریابها کوتاهترین راه را در گراف خیابانها پیدا میکنند. پزشکان با گراف تماسها، پخش بیماریها را بررسی میکنند. یادت باشد: شبکهٔ دوستی را با احترام بکش؛ هدف شناخت است، نه رتبهبندی آدمها.

خودآزمایی#
گزینهٔ درست را انتخاب کن و «بررسی پاسخها» را بزن.
نمایش پاسخنامه
۱. تعداد خطهایی که به آن میرسد؛ ۲. ۱۰؛ ۳. یک نفر با همه دوست است
پرسشهای مرور و کاربرد#
- گروهت چند نفر و چند خط دوستی داشت؟ جمع درجهها چند شد؟
- مرکز و پل شبکهات چه کسانی بودند؟
- آیا شبکهات شرط قضیهٔ دوستی را داشت؟ چرا؟
- نقشهٔ شبکه به چه کار واقعی میآید؟
مهر گذرنامه: پیش از رفتن به ایستگاه بعد#
پیش از رفتن به ایستگاه بعدی، این موارد را علامت بزن:
آفرین! یک مهر دیگر در گذرنامهٔ ریاضیات خورد.