بخش پنجم: شکوفاسازی پتانسیل کوچینگ
برای آنکه بتوانید کاری را انجام دهید، نیازی نیست شیوه انجام آن را از پیش به صورت
دستوری بدانید.شما راه رفتن، دویدن، دوچرخهسواری و گرفتن توپ را بدون دریافت هیچ
دستوری آموختید.
بخش بزرگی از این کتاب تا به اینجا دربارهٔ یادگیری بودهاست. یادگیری مهارتهای حرکتی در ورزش، نمونههای متعددی را برای نشان دادن فرایند کوچینگ پیش روی ما گذاشت؛ اما کاربرد گستردهٔ روشهای دستوری و سنتیِ آموزش در ورزش، محل کار و مدرسه نشان میدهد که درک عمومی از چگونگیِ یادگیری واقعیِ انسانها هنوز تا چه پایه ضعیف است.
بخشی از این مسئله از آنجا آب میخورد که مربیان، آموزگاران و رهبران، بیش از آنکه نگران یادگیری واقعی یا کیفیت عملکرد باشند، در پی سودهای کوتاهمدت، قبولی در آزمون یا به پایان رساندن کار در همان لحظهاند. این نگرش باید دگرگون شود؛ زیرا این دستاوردها برای برآوردن نیازهای ما یا پیشی گرفتن از رقبا بههیچرو کافی نیست. ما ناگزیریم راهی بهتر بیابیم.
این پنداری نادرست و همگانی است که گمان کنیم رهبران بزرگ از بدو تولد رهبر زاده میشوند، یا سبک کوچینگی تنها ویژهٔ کسانی است که ویژگیهای ذاتی خاصی دارند. با این حال، شیوهٔ ارتباط برقرار کردن ما حاصل آموختههایی است که از پدر و مادر یا دیگر اثرگذاران روزگار کودکی به دست آوردهایم. اگر مهارتهای کوچینگ در کودکی آموخته نشده باشند، بیگمان هر کسی میتواند در مراحل بعدی زندگی آنها را خودآگاهانه بیاموزد و با تمرین فراوان، سبکی کوچینگی در پیش گیرد. این رفتارِ کوچینگی با گذشت زمان خودبهخود ناخودآگاه و درونی خواهد شد.
شرکتکنندگان در برنامههای کوچینگ ما، شگفتزده میشوند از اینکه اصول کوچینگ تا چه اندازه روشن، بدیهی و همخوان با عقل سلیم است و از منطقی تزلزلناپذیر بهره میبرد—البته به محض آنکه بتوانیم از زیر بار الگوهای فکریِ فرسوده و کهنهای که هرگز به ذهنمان نرسیده بود به آنها شک کنیم یا زیر سؤالشان ببریم، رهایی یابیم. بسیاری از افراد نگاهی به فرایند یادگیری را سودمند میدانند که در محافل آموزش سازمانی و کسبوکار پذیرشی گسترده یافتهاست. این دیدگاه چهار مرحله را برای یادگیری برمیشمرد:
- ناشایستگی ناخودآگاه: عملکرد ضعیف، بدون داشتن تمایز، آگاهی یا درک درست.
- ناشایستگی خودآگاه: عملکرد ضعیف، همراه با شناخت نقصها و نقاط ضعف.
- شایستگی خودآگاه: بهبود عملکرد، همراه با تلاشی خودآگاه و تا اندازهای تصنعی و نیازمند تمرکز.
- شایستگی ناخودآگاه: عملکرد برتر، روان، یکپارچه، خودکار و طبیعی.
تصویر ۱۸: نردبان یادگیری#

نردبان یادگیری (تصویر ۱۸) معمولاً شما را به نوبت از تکتک این بخشها عبور میدهد. هنگامی که یک بخش از یادگیری به طور کامل در وجود شما درونی شد، اگر در پی ادامهٔ پیشرفت باشید، گام نهادن بر پلهٔ بعدی نردبان را آغاز میکنید.
آیا همیشه باید از همین چهار مرحله پیروی کرد، یا استثناها و راههای میانبری هم وجود دارد؟ یک کودک با گذرِ نسبتاً مستقیم از «ناشایستگی ناخودآگاه» به «شایستگی ناخودآگاه»، راه رفتن، سخن گفتن، پرتاب کردن، گرفتن توپ، دویدن و دوچرخهسواری را میآموزد. پس از آن، هنگامی که نوجوانی رانندگی با خودرو را یاد میگیرد، این چهار مرحله کاملاً آشکار و ملموساند؛ به گونهای که آموزشها و توصیههای مربی رانندگی در دو مرحلهٔ «ناشایستگی خودآگاه» و «شایستگی خودآگاه» اثر خود را میگذارند. پس از قبولی در آزمون رانندگی، یادگیری در مرحلهٔ شایستگی خودآگاه ادامه مییابد و هرچه عمل رانندگی درونیتر و یکپارچهتر میشود، به سوی «شایستگی ناخودآگاه» تکامل پیدا میکند. دیری نمیگذرد که میتوانید در حالی که به افکارتان میاندیشید، با دیگران گفتگو میکنید یا به نوای رادیو گوش میسپارید، به شکلی تقریباً خودکار رانندگی کنید. مهارت رانندگی شما با کسب تجربه، آرامآرام بهتر میشود.
همچنین میتوان با تصمیم خودآگاه برای بالا رفتن دوباره از نردبان، یادگیری را شتاب بخشید. این کار به دو روش انجامشدنی است: یا با بهرهگیری از یک مربی پیشرفتهٔ رانندگی برای هدایت شما در مراحل دوم و سوم، یا از راه فرایند «خودکوچینگی». روش نخست بر این پیشفرض استوار است که شما خودتان نمیتوانید اشتباههایتان را تشخیص دهید و مشخص کنید که در آینده چه کاری را باید به شکلی متفاوت انجام دهید. در این شیوه، شما مسئولیت پیشرفت در رانندگیتان را به شخص دیگری واگذار میکنید.
در روش دوم، شما خود این مسئولیت را بر عهده میگیرید؛ رادیو را خاموش میکنید، افکار پراکنده را کنار میزنید تا بتوانید جنبههای گوناگون رانندگی خود را بدون واسطه مشاهده کنید یا از آنها آگاه شوید. اگر این کار را آگاهانه، بدون پیشداوری و با صداقت انجام دهید، آن بخشهایی از رانندگی شما که نیاز به بهبود دارند، خودبهخود آشکار خواهند شد. این بخشها ممکن است تعویض دندههای خشن، خطای گاهبهگاه در تخمین سرعت و فاصله، یا تنش و گرفتگی در بازوها و شانهها باشد که خستگی زودهنگام به بار میآورد. اکنون شما در مرحلهٔ «ناشایستگی خودآگاه» هستید، و احتمالاً با تلاش خودآگاه برای روانتر فشردن کلاچ، زیر نظر گرفتن عقربهٔ دور موتور، نگاه داشتن چشمی روی سرعتسنج و رعایت پیوستهٔ فاصلهای مشخص با خودروی جلویی، وارد مرحلهٔ بعدی میشوید. سرانجام با تکرارِ آگاهانه، این بهبودها به یک عادت پایدار تبدیل شده و «شایستگی ناخودآگاه» آغاز میشود.
با این همه، شکل دیگری از این خودکوچینگی وجود دارد که دگرگونی مهمی در این مسیر ایجاد میکند و بسیار اثربخشتر است. به جای تلاش فراوان برای تغییر دادن برخی جنبههای ناقصِ رانندگی که در مرحلهٔ ناشایستگی خودآگاه شناسایی شدهاند، میتوانید با تلاشی بسیار کمتر، نتایجی بسیار بهتر به دست آورید.
تلاش نکردن#
کیفیتی را که دوست دارید به دست آورید مشخص کنید؛ برای نمونه، نرمی و روانی در تعویض دندهها. آنگاه به جای آنکه سخت «تلاش کنید» دندهها را روان عوض کنید، تنها نظارهگر این باشید که تعویض دندههایتان چقدر نرم و روان انجام میشود. برای آنکه بتوانید این کیفیت را بسنجید و بازخوردی دقیقتر به خود بدهید، میتوانید مقیاسی از ۱ تا ۱۰ برای سنجش این روانی بسازید؛ که در آن ۱۰ نشاندهندهٔ تعویض دندهای باشد که ابداً آن را حس نمیکنید. شما مثل همیشه رانندگی میکنید، اما پس از هر بار تعویض دنده، تنها امتیازی از نظر نرمیِ حرکت در ذهن به خود میدهید. بدون هیچ افزودنی به میزان تلاشتان، این اعداد آغاز به رشد میکنند و در زمانی شگفتآور، احتمالاً دور و بر ۹ و ۱۰ نوسان خواهند کرد.
شایستگی ناخودآگاه آهسته پدیدار میشود، دیگر نیازی به زیر نظر گرفتن مقیاس نخواهد بود، و شما حتی هنگامی که شرایط رانندگی بسیار سخت شود یا سوار بر خودرویی ناآشنا باشید، باز هم دندهها را روان و نرم عوض خواهید کرد. اگر افتی هم رخ دهد، تنها پیمودن یک یا دو مایل با توجه آگاهانه و امتیازدهی، آن نرمی و روانی را بازمیگرداند. این یادگیریِ بدون تقلا یا بهبود عملکرد، شگفتانگیز و پرشتاب است و نتیجهای با کیفیتی بسیار بالاتر رقم میزند. از دیدگاه فرایندی، این یک جهش مستقیم از «ناشایستگی خودآگاه» به «شایستگی ناخودآگاه» است، بدون آنکه ناچار باشید از راهروی پرپیچوخم «شایستگی خودآگاه» عبور کنید. مربی رانندگی سنتی شما را با هزینهای گزاف از زمان و پول، در باتلاق ناشایستگی خودآگاه و شایستگی خودآگاه غوطهور نگاه میدارد. افزون بر این، آنها آگاهی— آن هم از نوع نصفهنیمهاش—را از راه انتقادها و دستورهایشان به شما تزریق میکنند؛ چیزهایی که هیچکدام مال خود شما به عنوان یادگیرنده نیست. هر چه آنها دستوریتر و انتقادگرتر باشند، حس مالکیت درونی شما بیشتر تضعیف میشود.
تفاوتِ از زمین تا آسمان است میان اینکه پیوسته «تلاش کنید» کاری را درست انجام دهید، یا اینکه «بدون قضاوت» آنچه را انجام میدهید زیر نظر بگیرید. این مورد دوم، یعنی همان چرخهٔ بازخورد و مشاهده، عامل یادگیری باکیفیت و ارتقای پایدار عملکرد است؛ این رویکرد یعنی «اجازه دادن به رخ دادن کار»، به جای «وادار کردن و زور زدن». آن رویکرد اول، تنشزا، کماثرترین روش و البته متأسفانه رایجترین شیوه در دنیای امروز است.
یادگیری و لذت بردن#
امروزه بسیاری از کسبوکارها دریافتهاند که اگر بخواهند کارکنان خود را برانگیزند و به وجد آورند و از پس الزامِ دگرگونیهای پیاپی برآیند، ناگزیرند به «سازمانهای یادگیرنده» بدل شوند. عملکرد، یادگیری و لذت بردن پیوندی ناگسستنی با یکدیگر دارند. هر سهٔ اینها با سطوح بالای آگاهی—که هدف بنیادین کوچینگ است—تقویت میشوند؛ هرچند میتوان برای مدتی کوتاه، تنها بر پرورش یکی از آنها تمرکزی موفقیتآمیز داشت. اما هنگامی که یکی از این سه نادیده گرفته شود، دیر یا زود دوتای دیگر نیز آسیب خواهند دید. عملکرد نمیتواند در جایی که یادگیری نباشد یا لذتی در کار نباشد، پایدار بماند.
اگر قرار بود در کتابی که محوریت اصلی آن بر کار است یک فصل کامل را به «لذت بردن» اختصاص دهم، شاید موجب شگفتی یا بالا رفتن ابروی یکی دو نفر میشد. این موضوع شایستگی فصلی مستقل را دارد، اما من خودداری میکنم! لذت بردن از سوی افراد گوناگون به شکلهای متفاوتی تجربه میشود، اما من میکوشم چکیده و عصارهٔ آن را در یکی دو بند بیان کنم.
نمونهٔ شرکت T&AT در فصل ۷ نشان میدهد که لذت بردن برای رسیدن به دقت تا چه اندازه حیاتی است. ما همچنین میتوانیم دربارهٔ اثر شگرف یادگیری و لذت بردن، درسهای فراوانی از دانیل کانمن، روانشناس برندهٔ جایزهٔ نوبل، و همکارش آموس تورسکی بیاموزیم؛ کسانی که در اواخر دههٔ ۱۹۶۰ اقتصاد سنتی را زیرورو کردند. سازمانهایی که بر یادگیری و نوآوری تمرکز دارند، بهتر است از شیوهٔ کار آنها سرمشق بگیرند. کانمن در زندگینامهٔ نوبل خود نوشت که یادگیری و لذت بردن، کلید اصلی کشفیات جهانساز آنها بودهاست:
این تجربه واقعاًجادویی بود.من پیش از آن هم از کار گروهی لذت برده بودم، اما این تجربه چیزی کامالًمتفاوت بود.آموس را کسانی که میشناختند، اغلب باهوشترین انسانی میدانستند که تا به حال دیدهاند.او بسیار بذلهگو و طناز نیز بود و گنجینهای بیپایان از شوخیهای متناسب با ظریفترین جنبههای هر موقعیت در آستین داشت.در حضور او، من هم خوشمشرب و شوخطبع میشدم، و نتیجه این بود که ساعتها کار سنگین و پیوسته را در خنده و شادیِمداوم سپری میکردیم…آموس و من در شگفتیِداشتن غازی شریک بودیم که تخم طال میگذاشت: ذهنی مشترک که از ذهنهای جداگانهٔ ما بهتر و برتر کار میکرد.شواهد آماری تأیید میکنند که کار مشترک ما، از کارهایی که هر یک به تنهایی انجام دادیم برتر، یا دستکم بسیار اثرگذارتر بودهاست. کانمن تأکید کرد: «لذتی که ما از این فرایند میبردیم صبری بیپایان به ما میبخشید؛ چنان مینوشتیم که گویی گزینش دقیق تکتک واژهها اهمیتی سرنوشتساز دارد.»
همانطور که در اینجا میبینیم، لذت میتواند از تجربهٔ تبلورِ کاملترِ پتانسیلهای درونی شما سرچشمه گیرد. هر بار که کش آمدن و فراتر رفتن خود را تجربه میکنید و به جایی پا میگذارید که پیشتر هرگز در آن نبودهاید—در تلاش، در شهامت، در فعالیت، در روانی، در مهارت و در اثربخشی—با جهش آدرنالین به قلههای تازهای از حواس خود دست مییابید. کوچینگ مستقیماً بر حواس آدمی اثر میگذارد، بهویژه در جایی که پای فعالیتهای فیزیکی و مهارتی در میان باشد. از این رو، کوچینگ به سبب ذات خود مایهٔ افزایش لذت میشود. در عمل، مرز میان عملکرد، یادگیری و لذت بردن محو و کمرنگ میشود، و در سرحدّ این یگانگی، همان چیزی جای دارد که اغلب به آن «تجربهٔ اوج» میگویند. من فرسنگها دور از آنم که بخواهم تجارب اوج را در محیط کار ترویج کنم، اما این موضوع سویهای بسیار جدی دارد: نیاز به درک شیوهای که کوچینگ بر پایهٔ آن عمل میکند، بهویژه کوچینگ پیشرفته؛ و این همان چیزی است که فصل آینده بدان خواهد پرداخت.
پانویسها#
- ۱۸۹. Daniel Kahneman
- ۱۹۰. Amos Tversky